Konya Karot

Merkezimiz Eskişehir'de. Konya'da şubemiz, depomuz ya da orada bekleyen bir ekibimiz yok; bunu baştan yazayım. Konya'ya iş için gittiğimizde ekip de ekipman da Eskişehir'den yola çıkar, iki yüz elli kilometreyi aşan yolu araçla alırız ve sahaya ölçüsü konuşulmuş, çapı seçilmiş, ucu hazırlanmış halde ineriz. Bu yüzden telefonda ilk konuştuğumuz şey randevu saati değil işin kendisi olur: hangi elemanda delik açılacak, kaç adet, kaç santim beton var, içinden ne geçecek. Aşağıda bu işin tekniğini yazdım.

Konya'da işe göre çap seçimi: 52 mm'den 600 mm'ye

Karot işinde ilk karar çaptır ve bu kararı müşteri değil, delikten geçecek eleman verir. Boru dış çapı, yalıtım kalınlığı, manşon payı ve varsa eğim payı toplanır; delik ona göre seçilir. Konya'da hem eski yapı stoğunda tadilat işleri hem de sanayi tesislerinde proses ve tesisat geçişleri çıkıyor; ikisinin çap bandı birbirinden hayli farklı.

• 32-52 mm: elektrik boruları, veri kabloları, pano besleme hatları, askı gömlekleri, kontrol delikleri.
• 62-82 mm: klima bakır borusu, drenaj ve kablo takımının tek delikten geçmesi, hermetik cihaz baca geçişleri.
• 102-132 mm: pis su ve atık su hatları, aspiratör bağlantıları, yangın söndürme borusu, mutfak-banyo tadilatı.
• 152-200 mm: ana tesisat kolonları, kalın havalandırma kanalları, sanayide proses boruları, kablo tavası geçişi.
• 250-350 mm: kanal ve kolektör geçişleri, döşemede küçük şaft boşlukları, makine altı bağlantıları.
• 400-600 mm: döşemede şaft ve baca boşluğu, büyük havalandırma çıkışları, altyapı hattı geçişleri.

Çap büyüdükçe iş "daha büyük uç takmak" olmaktan çıkar. 300 mm'nin üstünde makinenin dübelle sabitlenmesi zorunlu olur; vakum plakası ancak düzgün ve sağlam bir yüzeyde, küçük ve orta çaplarda güvenlidir. Derinlik arttığında uzatma mili girer, salgı ve eksen kaçıklığı riski büyür. Büyük çaplı döşeme deliklerinde çıkacak karot göbeğinin ağırlığını ve onu nasıl dışarı alacağımızı delmeye başlamadan konuşuruz; göbeğin alt kata düşmesi kabul edilebilir bir kaza değil.

Elmas uç, soket ve segment seçimi: betonu tanımadan uç takılmaz

Segment seçiminin mantığı ters çalışır: beton ne kadar sertse matris o kadar yumuşak olmalı, ne kadar aşındırıcı ve yumuşaksa matris o kadar sert olmalı. Sert agregalı, yüksek dayanımlı betonda sert matris takarsanız elmaslar açığa çıkamaz, uç parlar ve delik ilerlemez. Aşındırıcı ya da düşük dayanımlı betonda yumuşak matris takarsanız bu sefer segmenti boşuna yakarsınız. Konya'da karşımıza iki tip beton çıkıyor: eski yapılarda düşük dayanımlı, yuvarlak çakıl agregalı, yer yer boşluklu betonlar; yeni ve sanayi yapılarında kırma taş agregalı, donatısı sık betonlar. Aynı gün iki farklı adrese gidiyorsak araçta iki segment tipi birden bulunur.

• Donatı yoğun elemanlarda daha yüksek elmas konsantrasyonlu, donatı kesmeye uygun segment kullanırız; giriş her zaman düşük devir ve hafif baskıyla yapılır.
• Segment yüksekliği ucun ömrünü belirler; segment dibe yaklaştıysa o uç derin delikte kullanılmaz, kısa işlere ayrılır.
• Segment parlaması olağan bir durumdur; aşındırıcı bir açma taşında birkaç saniye çalıştırıp elmasları tekrar açığa çıkarırız, uç çöpe gitmez.
• İlerleme durduysa önce parametreye bakarız. "Uç kesmiyor" şikâyetlerinin çoğunun sebebi uç değil, yanlış devir ve aşırı baskıdır.

Su soğutma, çamur kontrolü ve Konya kışının getirdikleri

Sulu karotta su iki iş yapar: segmenti soğutur, kesilen malzemeyi talaş olarak dışarı taşır. Delikten geri gelen suyun rengi ve sıcaklığı bize bilgi verir. Su berrak gelmeye başladıysa uç kesmiyordur; buhar çıkıyorsa debi yetersizdir ve devam edilirse önce segment yanar, arkasından uç delikte sıkışır. Suyu kesip zorlamak, bir ucu bitirmenin en hızlı yoludur.

Çamur yönetimi işin görünmeyen ama şikâyetlerin çoğunu üreten kısmı. Delik çevresine su toplama halkası kurar, ıslak vakumla suyu anında çekeriz; zemine örtü serer, gerekiyorsa set çekeriz. Döşeme delerken alt kata mutlaka bakarız, çünkü delik açıldığı anda su alt katın tavanından iner. Tuğla, gazbeton ve bimste ise toz emişli kuru delme yapabiliriz; mobilyalı ortamda bu daha temiz sonuç verir.

Konya'nın kışı bu işi doğrudan etkiliyor. Dış cephede, çatıda ya da ısıtılmayan bir depoda hortum içindeki su donuyor, tank buz tutuyor. Bunun için tankı ılık suyla besler, molalarda makinenin su yollarını boşaltırız. Şantiyede su ya da elektrik yoksa tank, dalgıç pompa ve jeneratörle gideriz; Konya işlerinde bunu baştan sorarız, çünkü orada eksik malzemeyi yandaki dükkândan tamamlama şansımız yok.

Donatı tarama ve taşıyıcı eleman kuralı

Delik açmadan önce donatı tarama cihazıyla yüzeyi tarar, donatının yerini ve pas payını çıkarırız. Amaç çoğu zaman donatıyı kesmek değil, kesmemek için deliği birkaç santim kaydırmaktır. Sahada en çok işe yarayan hamle budur: delik on santim yana alınsa hiçbir şey değişmeyecekken, tam etriye hizasına denk gelen bir delik hem elemanı zayıflatır hem işi uzatır.

Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmayız. Bu pazarlık ettiğimiz bir madde değil. Eleman taşıyıcıysa projesini isteriz; proje yoksa yapı sahibinin, proje müellifinin ya da yapı denetim kuruluşunun onayı olmadan makineyi kurmayız. Donatı kesilmesi gerekiyorsa buna karar verecek olan biz değil, projeyi bilen mühendistir. Öngermeli halatlı döşemelerde tarama yapılmadan tek bir delik bile açılmaz; kesilen bir halatın sonucu delik değil, yapısal hasardır. Dolgu duvar, şap ve zemin betonu gibi taşıyıcı olmayan elemanlarda ise süreç çok daha hızlı ilerler.

Delik kalitesi: cidar düzgünlüğü, eksen ve çıkış ağzı

Bir deliğin iyi açılıp açılmadığına üç yerden bakarız.

Cidar deliğin iç yüzeyidir. Düzgün cidar, kimyasal ankrajda yapışma yüzeyi demektir; tırtıklı, oyuk, çamur kalıntılı bir cidarda ankraj hesaplanan yükü taşımaz. Boru geçişlerinde conta ve manşon, yangın bölmesi geçişlerinde durdurucu dolgu ancak düzgün cidarda görevini yapar.

Eksen makinenin sabitlenmesiyle ilgilidir. Sehpa gevşek bağlandıysa, dübel zayıf betona atıldıysa ya da uzatma milinde salgı varsa delik girişte doğru, çıkışta kaymış olur. Kalın bir perdede birkaç derecelik kaçıklık, çıkışta on santimlik sapma demektir. Sabitlemeye harcadığımız süreyi bu yüzden kısaltmayız; bağlantı doğruysa delme kısmı kendiliğinden yürür.

Çıkış ağzı deliğin en kritik anıdır. Uç arka yüzeye yaklaştığında baskıyı azaltmazsanız beton dışarı doğru patlayarak kopar, karşı yüzde kraterli bir ağız kalır. Son santimlerde baskıyı düşürür, mümkünse karşı taraftan destek koyar, uygun işlerde deliği iki taraftan açarız. Kaplamalı yüzeylerde giriş de yavaş yapılır; seramik çatlağı sonradan tamir edilecek bir şey değildir.

Numune alma karotu ile tesisat deliği aynı iş değildir

Bu ikisi sahada sık karıştırılıyor, oysa amaçları farklı olduğu için yöntemleri de farklı: tesisat deliğinde ürün deliğin kendisidir, numune karotunda ürün delik değil çıkardığımız silindirdir.

Numune alırken önceliğimiz silindirin sağlam çıkması. Numune yerini kendi kafamıza göre seçmeyiz; laboratuvarın ya da raporu hazırlayacak mühendisin belirlediği noktadan alırız. Silindirin içinde donatı olmaması tercih edilir, bu yüzden nokta ancak taramadan sonra kesinleşir. Çap, betondaki en büyük agrega tanesinin birkaç katı olacak şekilde seçilir; pratikte 94-100 mm bandı işimizi görür, boy-çap oranının deneye uygun çıkması için gereken derinliği baştan hesaplarız. Silindiri kırmadan çıkarmak, üzerine eleman, kot, yön ve tarih yazmak, laboratuvara sarsıntısız ulaştırmak işin geri kalanıdır. Numune taşıyıcı bir elemandan alınacaksa yukarıdaki onay şartı burada da geçerli.

Tesisat deliğinde ise ölçüye ve eğime bakarız. Klima drenajı, kombi tahliyesi ve cepheye çıkan hatlarda deliği içeriden dışarıya hafif eğimli açarız ki su geri kaçmasın. Boru için manşon ve yalıtım payı bırakılır; delik ne gereğinden dar olur ne de boruyu boşlukta bırakacak kadar geniş.

Beton kesme, duvar açma, kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Karot dışındaki işlerde de sıra aynı: önce ne kesileceği ve kesilen parçanın nasıl çıkacağı, sonra makine. Duvar testeresiyle ray üzerinden yapılan kesimde derinlik testere çapına bağlıdır, kalın kesitlerde iş elmas tel kesmeye geçer. Döşemede zemin testeresi, dar alanda halkalı el kesme kullanılır. Büyük bir parçayı kesmeden önce ağırlığını ve kaldırma yöntemini konuşuruz; kesilen bloğun kontrolsüz devrilmesi bütün işi anlamsız kılar.

Duvar açmada ilk soru duvarın dolgu mu taşıyıcı mı olduğudur. Dolgu duvarda kapı ve pencere boşluğunu kesip parçalar halinde çıkarırız; taşıyıcıysa ya da boşluğun üstüne lento gerekiyorsa proje ve onay olmadan kesim yapılmaz. Beton kırmada da önce sınır hattını keser, sonra kırarız; hattı kesilmemiş bir kırım komşu elemanı da çatlatır.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda kaliteyi belirleyen şey delme değil, temizliktir. Delik çapı ekilecek donatının çapına birkaç milimetre pay bırakacak şekilde seçilir, derinlik projeye göre belirlenir. Ardından delik pompayla üflenir, fırçalanır, tekrar üflenir; bu adım atlanırsa toz tabakası kimyasalın yapışmasını doğrudan düşürür. Kartuş, ürünün istediği sıcaklıkta ve karıştırıcı ucuyla uygulanır; jel süresi geçmeden donatı yerleştirilir, kür süresi dolmadan yük verilmez. Islak ya da su dolu delikte o koşula uygun ürün kullanılır. Ekilen filizlerde çekme testi yaptırılmasını biz de öneririz.

Konya'ya çıkarken araca yüklediklerimiz:

• Farklı güçte karot motorları, sehpalar, uzatma milleri, dübelli ve vakumlu sabitleme setleri.
• 52-600 mm bandını karşılayan, farklı segment tiplerinde elmas uç takımı ve açma taşı.
• Su toplama halkaları, ıslak vakum, su tankı ve pompa, elektrik yoksa jeneratör.
• Duvar testeresi, zemin testeresi, halkalı el kesme; kırım için hidrolik ve elektrikli kırıcılar.
• Donatı tarama cihazı, kartuş tabancaları, delik temizleme fırçası ve üfleme pompası.

Sık Sorulan Sorular

Konya'da şubeniz var mı, tek delik için gelir misiniz?

Konya'da şubemiz ve orada bekleyen bir ekibimiz yok, merkezimiz Eskişehir. Yol iki yüz elli kilometrenin üzerinde; tek bir küçük delik için yola çıkmak ne bizim ne sizin lehinize olur. Konya işlerinde genelde aynı binada ya da yakın noktalarda toplanmış bir iş paketi çalışırız.

Fiyatı neye göre çıkarıyorsunuz?

Fiyatı listeden okumuyoruz, işten hesaplıyoruz. Hesaba giren kalemler şunlar: delik çapı, delinecek toplam derinlik, delik adedi, donatı yoğunluğu, elemanın erişilebilirliği ve çalışma yüksekliği, sahada su ve elektrik olup olmaması, işin gece mi gündüz mü yapılacağı, bir de Eskişehir'den Konya'ya mobilizasyon. Bu kalemler netleşmeden söylenen rakam tahmindir; elemanın fotoğrafı, kalınlığı ve delik listesi geldiğinde net fiyat veriyoruz.

Kolonda ya da perdede delik açtırabilir miyim?

Doğrudan cevap: statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan taşıyıcı elemanda çalışmıyoruz. Onay geldiğinde deliği donatı taramasına göre konumlandırır, gerekirse birkaç santim kaydırarak donatıyı kesmeden geçeriz. Onay yoksa taşıyıcı olmayan bir güzergâh üzerinden alternatif öneririz.

Delme sırasında ev veya iş yeri su içinde kalır mı?

Sulu delmede su çıkar, bunu saklamanın anlamı yok; ama kontrol altında tutulur. Su toplama halkası ve ıslak vakumla su daha delikten ayrılırken çekilir, zemin örtülür, gerekirse set çekilir. Döşeme deliyorsak alt katı önceden kontrol eder ve haber veririz. Tuğla ve gazbeton duvarlarda kuru delme yaparak suyu tamamen devre dışı bırakabiliyoruz.

Kış aylarında Konya'da çalışıyor musunuz?

Çalışıyoruz, ama hazırlığı değişiyor. Sıcaklık donma noktasının altına indiğinde tankı ılık suyla besliyor, molalarda su yollarını boşaltıyoruz. Kimyasal ankraj ve filiz ekmede kür süresi soğukta uzuyor; kür tamamlanmadan yük verilmesine izin vermiyoruz. Cephe ve çatı işlerinde buzlanma varsa işi güvenli bir güne alıyoruz.

Karot numunesi alıp beton dayanım raporunu da siz mi veriyorsunuz?

Numuneyi biz alırız: yeri taramayla belirlenir, silindir kırılmadan çıkarılır, eleman-kot-yön bilgisiyle etiketlenir ve laboratuvara sarsılmadan ulaştırılır. Deney ve rapor kısmı yetkili laboratuvarın işi, onu biz düzenlemiyoruz. Numune alınan boşluğu tamir harcıyla doldurmak yine bize ait.