Afyonkarahisar Karot

Afyonkarahisar'da karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işleri yapıyoruz. Merkezimiz Eskişehir; Afyonkarahisar'da şubemiz de, orada bekleyen bir ekibimiz de yok. Bunu en başta yazıyorum ki telefonda kimse "yarım saate geliriz" cümlesini beklemesin. Ekipmanı Eskişehir'de araca yüklüyor, yolu yapıp geliyoruz; arada iki saati aşan bir mesafe var. Bu yüzden işi gün planına oturtuyoruz: kaç delik, hangi çapta, hangi katta, hangi yapı elemanında, sahada su ve elektrik var mı.

İşin özeti şu: betonu kırmadan, çatlatmadan, yanındaki elemanı zorlamadan istenen yerden istenen ölçüde parça almak. Tekniği deliği açarken değil, açmadan önce verilen kararlarda saklı. Çap yanlışsa borunuz geçmez; segment yanlışsa uç beton içinde parlar ve saatlerce ilerlemezsiniz; su yanlış yönetilmişse alt kattaki tavan boyası gider.

Çap seçimi: 52 mm ile 600 mm arasında iş nasıl ayrışır

Karotta ilk soru "delinir mi" değil, "kaç çapla delinir". Çap; ucun cinsini, makinenin gücünü, sabitleme şeklini, su debisini ve deliğin çevresindeki betona binen zorlamayı birden belirler. Çapı gereğinden büyük tutmak boşuna malzeme almak, küçük tutmak ise ikinci kez delmek demek. En sık girdiğimiz bantlar:

• 52-62 mm: Elektrik ve data borusu, buat yuvası, ince temiz su hattı, korkuluk ankraj deliği. Bu çapta makine elde tutulabilir ama ben yine de sehpaya bağlıyorum; elde tutulan uç ilk temasta kaçar, giriş ağzı bozulur.
• 68-82 mm: Klima bakır borusu ve drenaj geçişi, doğalgaz hattı. Dış cephede bu delikleri dışarı doğru hafif eğimli açıyoruz, yoksa yağmur suyu içeri yürür.
• 92-112 mm: Kombi bacası, aspiratör hattı, kalın havalandırma borusu. Numune karotu da çoğunlukla bu bantta kalır.
• 127-152 mm: Pis su kolonu, ısı pompası boru geçişi, otel ve termal tesislerde sıcak su hattı için sleeve.
• 160-250 mm: Sanayide ana boru geçişi, kolektör hattı, makine altı besleme kanalı.
• 300-600 mm: Şaft ve menhol geçişi, endüstriyel tesiste büyük boru sleeve'i, radye ya da kalın döşemede tesisat boşluğu.

Büyük çap sadece güçlü makine meselesi değil. 300 mm üstünde uç kendi ağırlığıyla salınmaya başlar; sehpayı betona dübellemek, devri düşürmek ve besleme baskısını sabit tutmak şart olur. Bir de kopan göbek var: döşemede büyük çaplı delikte karot göbeği tek parça halinde alt kata iner. Onu ya askıya alırız ya da alt katı boşaltırız. Bu atlandığında zarar delikten değil, düşen parçadan gelir.

Elmas soket ve segment: Afyonkarahisar'ın taşı ve betonu

Uç seçimi, beton kadar içindeki agregaya bağlı. Afyonkarahisar mermer ve doğal taşın yoğun işlendiği bir yer; İscehisar tarafındaki taş tesisleri, eski yapıların taş temelleri ve sanayideki beton zeminler üç ayrı malzeme demek. Üçünü aynı uçla delmek zaman kaybı.

• Sert ve aşındırıcı agregalı betonda daha yumuşak matrisli segment kullanıyoruz; matris hızlı aşınsın ki içindeki elmas tanesi açıkta kalsın ve kesmeye devam etsin.
• Yüksek dayanımlı, az aşındırıcı betonda tam tersi: sert matris. Yumuşak matris burada gereksiz yere erir, uç birkaç delikte biter.
• Mermer ve doğal taşta talaş ince ve kaygan olduğu için tahliyesi zorlaşır; oluklu segment düzeniyle çalışmak gerekir.
• Yoğun donatılı betonda demire dayanıklı segment takıyoruz. Normal segment demire girince ısınıp parlar; parlamış uç ilerlemez, sadece sürtünür.

Uç parladığını ilerleme hızından anlarız: makine zorlanmıyor ama delik derinleşmiyorsa segment kapanmıştır. Çözüm baskıyı artırmak değil, aşındırıcı bir blokta ucu birkaç santim çalıştırıp elması yeniden açığa çıkarmak. Bu yüzden araçta aynı çapın farklı matrislerini taşıyoruz.

Su soğutma, çamur yönetimi ve Afyonkarahisar kışı

Su, karotta iki iş birden yapar: ucu soğutur ve talaşı dışarı taşır. Biri aksarsa uç yanar. Debiyi çapa göre ayarlıyoruz; küçük çapta ince bir akış yeterken 250 mm üstünde suyun delikten çamur olarak sürekli geri gelmesi gerekir. Çıkan su berraksa ya uç kesmiyordur ya da su fazladır.

Çamur ikinci başlık. Karot suyu çimento tozuyla karışınca kuruduğu yerde iz bırakır, mermer ve seramikte leke yapar. Deliğin çevresine su toplama halkası ve silikon set çekip çamuru vakumla topluyoruz. Çıkış tarafını çoğu kişi unutuyor: döşemeyi delip geçtiğinizde su alt kata iner, o yüzden alt birimi haber verip çıkış ağzının altına toplayıcı kuruyoruz. Sahada su yoksa kendi tankımızla geliyoruz. Suyun hiç kullanılamadığı yerler de var: pano odası, arşiv, dolu bir mutfak, döşenmiş parke. Oralarda toz emiciyle kuru karot yapıyoruz; ama kuru çalışmada ilerleme yavaşlar, uç ömrü düşer ve her çap için uygun değildir.

Afyonkarahisar'ın rakımı yüksek, kışı sert. Gece eksiye düşen bir şantiyede sabah hortumun içinde buz bulursunuz; pompa çalışır ama su gitmez, uç ilk dakikada yanar. Bunun için akşam hatları boşaltıyor, gerekirse tanka ılık su koyuyoruz.

Donatı taraması ve taşıyıcı elemanda değişmeyen kural

Delmeden önce yüzeyi donatı tarayıcısıyla geçiyoruz. Cihaz ilk kat demirin yerini, yaklaşık derinliğini ve aralığını veriyor. Delik merkezini demirlerin arasına kaydırabiliyorsak kaydırıyoruz; kaydıramıyorsak deliğin yerini kendi kafamıza göre değiştirmiyor, projeyi çizen ya da onaylayan tarafa soruyoruz.

Tarayıcının sınırı da var: ilk kat donatıyı net görür, altındaki ikinci katmanı her zaman göremez. Bu yüzden derin ve büyük çaplı deliklerde kademe kademe ilerleriz. Öngerilmeli döşemede iş tamamen değişir; halatın kesilmesinin geri dönüşü yoktur, orada proje bilgisi olmadan makine kurmayız.

Değişmeyen kuralımız şu: kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı döşeme gibi elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. "Küçük delik, bir şey olmaz" cümlesi bizde geçmiyor. Dolgu duvarda, şapta, grobetonda serbest çalışırız; taşıyıcıya dokunuluyorsa kâğıdı görmek isteriz. Bu yüzden iş kaçırdığımız da oluyor, kaçırıyoruz.

Delik kalitesi: cidar, şakül ve çıkış ağzı

İyi delik, sadece açılmış delik değil. Üç şeye bakıyoruz. Birincisi cidar düzgünlüğü: iç yüzey dalgalıysa manşon oturmaz, yangın durdurucu dolgu tutmaz, kimyasal ankrajda aderans düşer. Cidarı bozan şey genelde titreşim, sebebi de gevşek sehpadır. Sehpayı betona dübelleyerek, vakumla ya da sıkıştırma direğiyle sabitliyoruz.

İkincisi şakül ve gönye. Yatay gitmesi gereken bir delik birkaç derece eğimliyse, kalın bir kesitte çıkış noktası avuç içi kadar kayar ve karşı taraftaki fayans hizasını tutturamazsınız. Giriş ağzını kılavuzla açıp gönyeyi kontrol ettikten sonra tam devire geçiyoruz.

Üçüncüsü çıkış ağzı. Uç arka yüzeye yaklaştığında beton koni şeklinde patlar, sıva dökülür. Son santimlerde besleme baskısını düşürüyor, mümkünse karşı tarafa plaka dayıyor ya da deliği iki taraftan karşılıklı açıyoruz. Sonradan yapılan sıva tamiri hiçbir zaman orijinal yüzey gibi durmuyor.

Numune karotu ile tesisat deliği aynı iş değildir

Bu ikisi telefonda sürekli karışıyor. Tesisat deliğinde hedef borunun geçmesi; çekirdeğin bütün çıkması önemli değil, cidar ve ağız düzgünlüğü önemli. Numune karotunda ise hedef, betonun kendisini laboratuvara sağlam götürmek:

• Çekirdek tek parça ve çatlaksız çıkmalı; kırık çıkan numune deney için işe yaramaz, delik boşuna açılmış olur.
• Boy-çap oranı laboratuvarın istediği gibi tutturulmalı; kısa numune başlıklanamaz.
• Mümkün olduğunca donatısız bölgeden alınır; içinden demir geçen numune sonucu bozar.
• Alınan yer numaralandırılır ve işaretlenir. Karışan numunenin raporu da karışır.
• Numune alınan delik boş bırakılmaz; tamir harcı ya da grout ile dolduruluyor.

Bir de yetki sınırı var: numunenin hangi noktadan ve kaç adet alınacağına biz karar vermiyoruz; onu laboratuvar ya da işin statik tarafını yürüten taraf belirler, biz o talimata göre deliyoruz.

Beton kesme, duvar açma, kırım, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Karot tek başına gelmiyor; genelde yanında kesim ve ankraj işi de oluyor.

• Beton kesme: Duvar testeresiyle raya bağlı düz kesim, zemin testeresiyle döşeme ve şap kesimi, kalın kesitlerde elmas halatlı kesim. Asıl planlama parçanın nasıl indirileceğidir; parçayı ya küçük bloklara bölüyor ya da askıya alıp indiriyoruz.
• Duvar açma: Kapı ve pencere boşluğu açmak dolgu duvarda düz bir iş, taşıyıcı perdede ayrı bir iş. Taşıyıcıda boşluk açılacaksa lento ve takviyenin projesi olmadan kesmeye başlamıyoruz. Büyük boşluklarda kesim sırası da önemli: üstteki parça, altındaki destek alınmadan kesilir.
• Beton kırma: Grobeton, şap, kaide ve bodrum döşemesi sökümünde hidrolik kırıcıyla çalışıyoruz. Komşu birim faaliyetteyse ve titreşim sorun oluyorsa kırmak yerine kesip parça almayı öneriyoruz.
• Filiz ekme: Mevcut betona yeni donatı ekleme işi. Delik çapını donatı çapına, ekim derinliğini projeye göre belirliyoruz. Kritik adım delik temizliği: üfle, fırçala, tekrar üfle. İçinde toz kalan delikte kimyasal betona değil, toza yapışır.
• Kimyasal ankraj: Makine kaidesi, çelik baz plakası, korkuluk ayağı, konsol bağlantısı. Kenar mesafesi ve ankrajlar arası mesafe hesaba giriyor; kenara fazla yakın ankraj beton koniyi patlatır. Enjeksiyonu delik dibinden başlatıp geri çekerek yapıyoruz ki hava boşluğu kalmasın. Kür süresi soğukta uzuyor; kürünü almadan yük bindirilmiyor.

Mermer ve doğal taş işleyen tesislerde bu kalemler çoğunlukla bir arada çıkıyor: makine kaidesine ankraj, atık su kanalı için zemin kesimi, yeni hat için boru geçişi. Otel ve termal tesislerde ise ağırlık tesisat hatlarının geçişinde; çalışan bir işletmede toz ile su kontrolü işin yarısı demek.

Ekipman parkımız, geliş düzenimiz ve fiyatın neye göre çıktığı

Araçta genelde şunlar bulunuyor: farklı güçte karot motorları, dübelli ve vakumlu sehpalar, 52-600 mm arasında uçlar ve aynı çapın farklı matrisleri, su pompası ve tank, çamur vakumu, toz emici, donatı tarayıcı, duvar ve zemin testeresi, hidrolik kırıcı, enjeksiyon ekipmanı. Elektrik yoksa jeneratörle gidiyoruz; sahada monofaze mi trifaze mi olduğunu telefonda soruyoruz, çünkü bu yanlış bilindiğinde gün boşa gidiyor.

Afyonkarahisar'a Eskişehir'den yola çıkıyoruz; aynı gün gidip dönebiliyoruz ama gün ve saat vermeden yola çıkmıyoruz. Şehir merkezindeki bir daire için ayrı, aynı hafta Sandıklı'daki bir tesis için ayrı yol yapmak kimsenin işine gelmiyor. Sandıklı, Dinar, Bolvadin, Emirdağ, Şuhut, Çay, İscehisar, Sinanpaşa ve İhsaniye gibi ilçelerdeki işleri mümkün olduğunca aynı güne topluyoruz. Keşfi çoğunlukla uzaktan yapıyoruz: yüzeyin fotoğrafı, elemanın kalınlığı ve delik adedi yeterli. Fotoğrafta göremediğimiz tek şey donatının yeri; onu sahada tarayıcıyla buluyoruz.

Bu sayfada rakam vermiyorum, çünkü görmediğim bir deliğe fiyat söylemek sonradan geri alınacak bir söz vermek olur. Hesabı belirleyen kalemler şunlar:

• Delik çapı ve derinliği: ikisi birlikte segment aşınmasını belirliyor.
• Delik adedi: aynı yerde çoğalan delik, kurulum süresi paylaşıldığı için birim maliyeti düşürüyor.
• Donatı yoğunluğu: demire çok denk gelen delik, aynı çaptaki temiz bir delikten kat kat uzun sürüyor.
• Erişim: kat yüksekliği, iskele ihtiyacı, dar alan, ekipmanı elle taşıma durumu.
• Su ve elektrik durumu, kuru çalışma zorunluluğu, çamurun toplanıp götürülmesi.
• Çalışma saati ve Eskişehir'den Afyonkarahisar'a yol ile ekipman taşıma.

Bunları konuştuktan sonra yazılı teklif veriyoruz; teklifte olmayan kalem sonradan faturaya girmiyor.

Sık Sorulan Sorular

Afyonkarahisar'a aynı gün gelebiliyor musunuz?

Programımız uygunsa evet, gün içinde gelip işi bitirip dönebiliyoruz. Ama Afyonkarahisar'da şubemiz ve orada bekleyen ekibimiz yok; Eskişehir'den yola çıkıyoruz, arada iki saati aşan bir mesafe var. Bu yüzden net bir gün ve saat veriyoruz.

Kolona veya kirişe karot vurulur mu?

Statik proje ya da yapı denetim onayı varsa ve delik yeri o belgede tarif edilmişse yapılır. Onay yoksa yapmıyoruz; deliğin küçük olması bunu değiştirmiyor. Dolgu duvar, şap ve grobeton gibi taşıyıcı olmayan yerlerde böyle bir şart aramıyoruz.

Su kullanmadan delme yapabiliyor musunuz?

Evet, toz emiciyle kuru karot yapıyoruz; pano odası, arşiv, döşenmiş parke gibi suyun kabul edilemeyeceği yerlerde bu yöntemi kullanıyoruz. Ancak kuru çalışmada ilerleme yavaşlar, uç ömrü kısalır ve her çap için uygun değildir.

Delerken donatıya denk gelirseniz ne oluyor?

Önce denk gelmemeye çalışıyoruz; yüzeyi tarayıcıyla geçip delik merkezini demirlerin arasına kaydırıyoruz. Kaydırma imkânı yoksa deliğin yerini kendimiz değiştirmiyor, projeden sorumlu tarafa soruyoruz. Ana taşıyıcı donatı ya da öngerilme halatı söz konusuysa duruyoruz.

Numune karotunu siz mi değerlendiriyorsunuz?

Hayır. Biz numuneyi kurallara uygun alır, işaretler ve teslim ederiz; deneyi laboratuvar yapar, raporu laboratuvar yazar.

En büyük hangi çapı deliyorsunuz?

Çapta 600 mm'ye kadar çıkabiliyoruz. Derinlikte sınırı uzatma mili ve makinenin sabitlenmesi belirliyor; kalın kesitlerde uzatmayla ilerliyor, gerekirse elemanı iki taraftan karşılıklı deliyoruz.

Kışın soğukta çalışıyor musunuz?

Çalışıyoruz, ama Afyonkarahisar'ın kışını hesaba katarak. Gece donan bir sahada sabah hortumda buz olur, pompa boşa döner ve uç ilk dakikalarda yanar; bu yüzden hatları boşaltıyoruz. Kimyasal ankraj ve filiz ekmede düşük sıcaklık kür süresini uzatıyor; delik içinde buz varsa işi erteliyoruz.