Tunceli Karot

Tunceli'de bizim işimiz tek cümleyle şudur: betonu doğru yerden, doğru ölçüde ve komşu elemanlara zarar vermeden ayırmak. Tesisat şaftı için bir delik, kapı boşluğu için düzgün bir hat, ilave bir merdiven boşluğu için kontrollü bir söküm. Aşağıda Tunceli'ye giderken neyi hesapladığımızı, hangi makineyi hangi işte kullandığımızı, deliği açmadan önce ne yaptığımızı ve hangi durumda işe hiç başlamadığımızı yazdım. Vaat listesi değil, iş tarifi.

Merkezimiz Eskişehir'dir. Tunceli'de şubemiz, hazırda bekleyen yerel bir ekibimiz veya deposu dolu bir aracımız yok. Olmayan bir yerelliği var göstermek işin en başında yanlış beklenti kurar. Tunceli işlerine ekiple, makineyle ve sarf malzemesiyle birlikte yola çıkarız; Eskişehir ile Tunceli arası karayoluyla bin kilometreyi aşar. Bunun iki sonucu var: "bugün ara bugün gel" mümkün değildir, tarih vererek çalışırız; ve aynı sefere sığdırılan her ek iş o yolun yükünü paylaştırır. Bu yüzden Tunceli'de tek bir delik için değil, planlanmış bir iş paketi için konuşmayı tercih ederiz.

Yola çıkmadan önce Tunceli sahasını okuruz

Tunceli dağlık bir coğrafya. Merkez ile Ovacık, Pülümür, Nazımiye, Hozat, Mazgirt, Çemişgezek ve Pertek arasındaki mesafeler kilometreden çok yolun karakteriyle ölçülüyor; kışın kar ve buz, ilçe yollarında günlük çalışma saatini kısaltıyor. Bu, makine seçimini de etkiliyor: dar ve eğimli bir yola giremeyecek ağırlıkta ekipman planlamak, sahaya varınca işi durdurmak demek.

Teklif ve planlama öncesinde şunları isteriz:

• Kesilecek ya da delinecek elemanın fotoğrafı, kalınlığı ve mümkünse iki yüzünün görüntüsü.
• Elemanın taşıyıcı olup olmadığı; varsa kalıp planı, statik proje ya da yapı denetim yazısı.
• Sahada 220 V mi 380 V mi var, pano mesafesi ne kadar, jeneratör gerekiyor mu.
• Şebeke suyu var mı, yoksa tank ve dalgıç pompayla mı besleyeceğiz.
• Kaçıncı kat, asansör var mı, makine ve moloz hangi yoldan taşınacak.
• Çalışma saati kısıtı (site yönetimi, okul, hastane, otel, mesai düzeni).
• Çıkan molozu ve karot göbeklerini kimin kaldıracağı.

Donatı taraması: deliği açmadan önceki yarım saat

Betonun içi görünmez, ama tahmin edilmez. Karot ya da kesim hattını işaretlemeden önce donatı tarama cihazıyla yüzeyi tarar, donatı sıralarını ve paspayını kalemle betonun üstüne çizeriz. Duvarda gizli kolon, tavanda ısıtma borusu ya da elektrik tesisatı çıkması sık rastlanan durumlardır. Tarama, delik merkezini birkaç santim kaydırmayı gerektiriyorsa bunu işverene söyler, yeni yeri birlikte onaylarız. Sonradan "burada boru varmış" demek yerine önce bakmak, işin en ucuz adımıdır.

Kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı döşemede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesme, delme veya boşaltma yapmıyoruz. Taşıyıcı bir elemandan donatı kesmek, o elemanın taşıma kapasitesini kalıcı olarak düşürür ve sonucu kimse sahada gözle kestiremez. Bize gelen "sadece küçük bir delik" taleplerinin bir kısmı taşıyıcı perdeye denk geliyor. Böyle durumlarda ya delik yerini taşıyıcı olmayan bölgeye taşırız ya da proje müellifinin yazılı görüşünü bekleriz. Onay gelmiyorsa işi almayız.

Karot delme: çap, su ve soket seçimi

Karot delme, silindirik bir ucun elmas segmentleriyle betonu aşındırarak çıkardığı temiz deliktir; kırıcıyla açılan boşluktan farkı, çeperin düzgün ve ölçünün belirli olmasıdır. Tunceli'de en çok karşımıza çıkan işler tesisat ve havalandırma geçişleri, pissu ve baca delikleri, klima bakır geçişi, doğalgaz ve elektrik güzergâhı delikleri ile beton numunesi alma amaçlı karotlardır.

Sahada dikkat ettiğimiz teknik noktalar:

• Makinenin sabitlenmesi. Sehpayı dübelle bağlarız; yüzey uygun değilse vakumlu taban ya da destek direği kullanırız. Sallanan sehpa, delik ekseninin kaçmasına ve ucun sıkışmasına yol açar.
• Su debisi. Su hem elmas segmenti soğutur hem de kesme çamurunu delikten dışarı taşır. Su azaldığında segment yüzeyi parlar ve kesmeyi bırakır; bu noktadan sonra bastırmak ucu bitirir. Suyun kesilmesi bizim için "biraz yavaşlar" değil, "dur" demektir.
• Soket seçimi. Sert agregalı betonda daha yumuşak matrisli, aşındırıcı ve yumuşak betonda daha sert matrisli segment kullanılır. Ters gibi görünen bu mantık işin temelidir: yanlış uç ya körelir ya da gereksiz hızlı tükenir. İlerleme durursa ucu keskinleştirme taşında bileriz.
• Donatıya girince. Uç çeliğe temas ettiğinde ilerleme hissedilir biçimde yavaşlar. Devri ve baskıyı düşürüp sabit bir tempoyla geçeriz; zorlamak hem segmenti hem donatının etrafındaki betonu kopartır.
• Arka yüz kırılması. Delik karşı yüzeye çıkarken sıva ve beton kabuğu koparabilir; görünür yüzeylerde arkadan kontraplakla destek verir, son santimlerde baskıyı azaltırız.
• Ölçü toleransı. Üst üste gelen kat delikleri için lazerle aks tutar, eksen kaçıklığını ve dikeyliği kontrol ederiz. Şaft delikleri hizasız açılırsa boru geçmez.

Delikten çıkan karot göbeğini kırmadan alır, gerekirse üstüne delik numarasını yazarız; numune amaçlı karotlarda göbeğin bütün ve işaretli çıkması işin kendisi kadar önemlidir.

Beton kesme ve duvar açma: hangi makine nerede

Kesim işinde makine, işi seçtiğimiz yerdir. Yanlış makineyle iş yapılabilir ama iz bırakır, uzar ve pahalıya gelir.

• Raylı duvar testeresi: Kalın betonarme duvar ve perdelerde, kapı-pencere boşluğu açmada kullanırız. Ray betona sabitlenir, kesim hattı baştan sona aynı düzlemde ilerler. Elektrikli tipte üç fazlı besleme, hidrolik tipte güç ünitesi gerekir.
• Tel kesme: Testere palasının yetmediği kalınlıklarda, temel ve kalın perde kesitlerinde elmas telle çalışırız; tel dolanabildiği sürece kesit sınırı yoktur.
• Halka testere: Dar alanda ve köşeye dayalı çalışmada el testeresinden daha derin kesim verir.
• Zemin testeresi: Döşeme, saha betonu ve asfaltta düz hat kesimi ve derz açma için.
• Köşe karotu: Palanın hat dışına taşmaması için kesim köşelerine önce karot atarız; "kesim taştı" şikâyetinin en basit çözümü budur.

Duvar açmada kesim kadar önemli olan, kesilen parçanın nasıl indirileceğidir. Blok halinde alınacaksa vinç, kızak ya da o ağırlığı taşıyacak bir zemin gerekir; taşınamıyorsa parçayı iki kişinin merdivenden indirebileceği boyutlarda böleriz. Bunu kesim planında baştan çizeriz, kesildikten sonra düşünmeyiz. Dolgu duvarda bile boşluğun üstünde kalan kısmın nasıl taşınacağını (lento ya da başlık düzeni) işverenle konuşuruz; taşıyıcı elemanda yukarıdaki kural aynen geçerlidir.

Beton kırma işlerinde sıralama şudur: kalacak kısmı kesimle serbest bırakmak, sonra alınacak kısmı kırmak. Tersi, kırıcının titreşimini kalacak elemanın içine göndermek olur. Döşeme, merdiven boşluğu ve şaft açmalarında parçayı önce çepeçevre keser, donatıyı planlı biçimde ayırır, parçayı denetimli şekilde indiririz. Alt kata ya da bina dışına düşme riski varsa altı önceden emniyete alınır.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj: delik temizliği işin yarısıdır

Mevcut betona yeni donatı bağlamak ya da bir çelik elemanı betona ankrajlamak göründüğünden hassas bir iştir. Sahada en çok atlanan adım delik temizliğidir ve bağlantının çekme dayanımını doğrudan o belirler.

• Delik çapı, ekilecek donatı çapına ve kullanılan epoksinin teknik föyüne göre seçilir. Delik derinliği ve donatı boyu projeden gelir; sahada göz kararı derinlik belirlenmez.
• Delme sonrası sırayla basınçlı hava, uygun çaplı tel fırça ve tekrar basınçlı hava uygulanır; bu döngü delik dibi tozdan arınana kadar tekrarlanır. Islak delikte önce suyu tahliye eder, föy ıslak uygulamaya izin vermiyorsa deliği kurutmadan reçine basmayız.
• Kartuşun ilk sıkımı atılır; karışım ucundan homojen renk gelene kadar reçine kullanılmaz.
• Reçine delik dibinden başlanarak, hava boşluğu bırakmadan doldurulur. Donatı döndürülerek itilir, taşan reçine bağlantının etrafında kalır.
• Kür süresi dolmadan donatıya yük verilmez, üstüne kalıp kurulmaz.
• İşveren isterse belirli sayıda ankrajda çekme testi yaptırılmasını öneririz; sonucun kaydı tutulur.

Tunceli kışı bu işte ayrı bir başlıktır. Soğukta epoksinin kıvamı artar, delik dibine tam oturmaz ve kür süresi belirgin şekilde uzar. Kartuşları soğukta bekletmez, ısıtılmış ortamda tutup sahaya öyle çıkarırız. Ayrıca yüzey sıcaklığı ile ortam sıcaklığı ayrı ayrı önemlidir: donmuş bir betonun yüzeyine reçine basmak, tutmayan bir bağlantı üretmenin en kolay yoludur. Sıcaklık föydeki alt sınırın altındaysa işi ertelemeyi, ısıtmalı ortam kurulmasını ya da düşük sıcaklık için üretilmiş ürün kullanılmasını konuşuruz.

Su, çamur ve toz yönetimi

Sulu kesim tozu bastırır ama yerine çamur koyar. Bu çamur beton tozu ve kesme atığıyla yüklüdür; olduğu gibi kanala, dere yatağına ya da toprağa verilmez. Karot çevresine vakumlu su toplama halkası takar, ıslak vakumla suyu toplar, çöktürme kabında bekletir; katı kısmı ayrı toplayıp işverenin belirlediği atık noktasına bırakırız. Akarsuyun ve vadinin şehrin kimliği olduğu Tunceli'de bu konuda gevşek davranmayı doğru bulmuyoruz.

Suyun kullanılamayacağı yerler de var: aktif elektrik panosunun altı, ahşap zemin, çalışan hassas ekipmanın yanı. Böyle noktalarda kuru kesim ve toz emici sistemle çalışır, ortamı havalandırırız. Kuru çalışmanın segmenti daha hızlı yorduğunu ve ilerlemeyi yavaşlattığını baştan söyleriz.

Kışın hortum ve pompa içindeki suyun donması ayrı bir problemdir. Gün sonunda su hattını tamamen boşaltır, pompayı ve makineyi ısıtılmış bir yerde bekletiriz.

Tunceli işlerinde fiyat nasıl hesaplanır

Bu sayfada rakam bulamayacaksınız; çünkü sahayı görmeden verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Bunun yerine hesabın neye göre kurulduğunu açıkça yazıyorum:

• Karotta: delik çapı ve toplam delme derinliği (santim değil, toplam metre üzerinden), delik adedi.
• Kesimde: kesim hattının uzunluğu ile eleman kalınlığı; kalınlık arttıkça makine sınıfı değişir.
• Donatı yoğunluğu: sık donatılı betonda elmas segment daha hızlı tükenir, süre uzar. Bu, sarf maliyetinin en belirleyici kalemidir.
• Beton sınıfı ve agrega: sert agregalı yüksek dayanımlı betonda ilerleme yavaştır.
• Erişim ve altyapı: kat yüksekliği, asansör durumu, iskele ya da sepet ihtiyacı, sahada elektrik ve su olup olmadığı.
• Çalışma saati: gece, hafta sonu ya da işletmeyi durdurmadan çalışma şartı süreyi ve ekip planını değiştirir.
• Moloz ve atık: karot göbekleri, kesilen blok ve çamurun kim tarafından kaldırılacağı.
• Mobilizasyon: Eskişehir–Tunceli mesafesi, ekibin konaklaması ve makinenin sevkiyatı. Tek kalemlik küçük bir iş bu mesafeyi tek başına taşımaz; aynı bina, aynı şantiye ya da aynı bölgedeki işleri birleştirmenizi öneririz.

Fotoğraf, ölçü ve gerekiyorsa proje üzerinden yazılı teklif veririz; teklifte hangi işin kapsamda olduğu, neyin olmadığı ve süre kalem kalem yazılır. Telefonda söylenip sahada değişen rakamla çalışmayız.

Sık Sorulan Sorular

Tunceli'de şubeniz var mı, aynı gün gelebilir misiniz?

Tunceli'de şubemiz yok, merkezimiz Eskişehir. Aynı gün gelmek bu mesafede mümkün değil. İşi tarih vererek planlarız; ekip, makine ve sarf malzemesi hazırlanıp yola çıkar. Aynı sefere birden fazla işi denk getirmek hem sizin hem bizim lehimize olur.

Kolonuma ya da perdeme delik açtırabilir miyim?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı döşemede yapılan her kesim ve delik, elemanın taşıma kapasitesini etkiler. Onay varsa delik yerini projeye göre işaretler, donatı taramasıyla doğrular ve öyle çalışırız. Onay yoksa, deliği taşıyıcı olmayan bir bölgeye taşımayı öneririz.

Karot delerken donatı kesilir mi?

Elmas uç betonu da donatıyı da keser. Bu yüzden önce tarama yapıp deliği donatı arasına oturtmaya çalışırız. Bazı işlerde donatı kesmek kaçınılmazdır; o durumda hangi donatının kesildiğini fotoğraflar, işverene ve varsa proje sorumlusuna bildiririz. Taşıyıcı elemanda bu karar sahada değil, projede verilir.

Şantiyede su ve elektrik yok, iş yapılabilir mi?

Yapılabilir, ama önceden bilmemiz gerekir. Su için tank ve dalgıç pompa, elektrik için uygun güçte jeneratör planlarız. Raylı duvar testeresi gibi ekipmanlar üç fazlı besleme ister; bunu sahaya vardıktan sonra öğrenmek işi durdurur.

Kışın Tunceli'de kimyasal ankraj ve filiz ekme yapılır mı?

Ürünün teknik föyündeki sıcaklık aralığında kalınıyorsa yapılır, ancak kür süresi uzar ve uygulama daha dikkatli yürür. Kartuşları soğukta bekletmez, ısıtılmış ortamda tutarız. Beton yüzeyi donmuşsa ya da sıcaklık föydeki alt sınırın altındaysa işi ertelemeyi öneririz.

Delik ve kesim sonrası duvar veya tavan hasar görür mü?

Doğru yapıldığında görünür hasar bırakmaz; delik çeperi düzgün çıkar, kesim hattı köşede taşmaz. Riskli nokta ucun karşı yüzeyden çıktığı andır, orada arkadan destek verip yavaşlarız. Çalışma alanını naylonla kapatır, su ve çamuru toplayıp alanı süpürülmüş halde teslim ederiz.

Fiyatı telefonda öğrenebilir miyim?

Fiyatın nasıl hesaplandığını telefonda anlatırız; rakamı ise fotoğraf, ölçü ve erişim bilgisi olmadan söylemeyiz. Delik çapı ve derinliği, kesim uzunluğu ve kalınlığı, donatı yoğunluğu, erişim şartları, sahadaki su ve elektrik durumu ile Eskişehir'den Tunceli'ye ulaşım kalemi birlikte hesaplanır ve kapsam yazılı teklifte kalem kalem görünür.