Sivas Karot

Sivas'ta yaptığımız iş tek cümleyle şu: betonu kırmadan, çatlatmadan, elmas uçla kesip almak. Karot delme, beton kesme, duvar açma, kontrollü beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj başlıklarının hepsi aynı mantığın parçası. Merkezimiz Eskişehir; Sivas'ta şubemiz ya da sürekli duran bir ekibimiz yok. Buraya makineyi araca yükleyip, altı yüz kilometreye yakın yolu alıp geliyoruz. Bunu saklamıyoruz, çünkü işin planı buna göre kuruluyor: Sivas'a çıktığımız gün elimizdeki liste tek delikten ibaret olmuyor, aynı bina ya da aynı çevredeki işleri tek seferde bitirecek şekilde program yapıyoruz. Aşağıda hangi işi hangi çapla, hangi uçla ve hangi kuralla yaptığımızı anlatıyorum.

Hangi işe hangi çap, hangi uç gidiyor

Karot delmede ilk soru "delinir mi" değil, "kaç milimetre" sorusudur. Çap yanlış seçilirse ya boru deliğe girmez ya da gereğinden büyük bir boşluk açıp kesiti boş yere zayıflatırsınız. Sahada 52 ile 600 mm arasındaki bandın tamamını kullanıyoruz ve seçimi delinen şeye göre değil, delikten geçecek şeye göre yapıyoruz.

• 52-62 mm: Elektrik tesisatı geçişi, tekli bakır boru, drenaj hattı, ince sıhhi tesisat. Sivas merkezdeki daire içi tadilatlarda en çok istenen bant bu.
• 82-102 mm: Klima iç-dış ünite hattı, doğalgaz baca ve hermetik cihaz çıkışı, banyo aspiratörü. Kombi çıkışında delik eğimi de devreye girer; deliği yatay değil, dışarıya doğru hafif eğimli açarız ki su içeri akmasın.
• 127-152 mm: Pis su iniş hattı, davlumbaz çıkışı, orta ölçekli havalandırma, döşeme geçişleri.
• 200-300 mm: Kanal geçişleri, yangın hattı, sanayi yapılarında makine besleme boruları, asansör kuyusu tahliyesi.
• 350-600 mm: Kalın perde ve temel duvarlarında boru geçirme, altyapı bağlantıları. Bu bantta makinenin sabitlenmesi ve su debisi işin iki kritik maddesi haline gelir; tek kişilik iş değildir.

Derinlik ayrı bir konu. Standart uç boyu bitince mil uzatma parçasıyla devam ediyoruz, ancak her uzatma eksen sapması riskini artırır. Kalın kesitlerde mümkünse tek taraftan tam geçeriz; iki taraftan buluşturmak gerekiyorsa iki yüzün eksenini önceden işaretliyoruz.

Çaptan sonraki karar uçtur. Segmentteki elmas tanesini tutan metal matris, delinecek malzemeye göre seçilir ve kural ters mantıkla işler: sert, aşındırıcı olmayan beton için yumuşak matris; yumuşak ve aşındırıcı malzeme için sert matris. Yumuşak matris aşınarak yeni elmas tanelerini yüzeye çıkarır, sert matris ise aşındırıcı malzemede erken tükenmeyi engeller.

Sivas'ta karşımıza çıkan betonlar çoğunlukla kırma kalker agregalı oluyor. Ama yapının yaşına göre dere çakıllı, silis oranı yüksek betonlara da denk geliyoruz; özellikle eski sanayi ve depo yapılarının döşemelerinde. Bunu laboratuvar raporundan değil, ilk birkaç santimetreden anlıyoruz: ilerleme yavaşlıyor, çamurun rengi değişiyor, makinenin sesi tizleşiyorsa uç o betona uymamış demektir. O zaman ucu değiştiririz. Araca tek tip uç yüklememizin sebebi bu; aynı çapın farklı segment sertliğinde olanını da götürüyoruz, çünkü Sivas'ta iş yarıda kaldığında uç almaya gidilecek bir depomuz yok. Segment parlamışsa, yani elmaslar matrise gömülüp uç kesmek yerine sürtüyorsa, aşındırıcı bir blokta birkaç santim delerek açarız. Uç çok hızlı tükeniyorsa ya baskı fazladır ya matris o beton için yumuşaktır; bastırmak hız kazandırmaz.

Su soğutma ve çamur yönetimi, kışın Sivas'ta ayrı bir iş

Elmas segment kesmez, aşındırır; aşınma ısı üretir ve o ısıyı alan şey sudur. Su kesildiği anda segment yanar, uç betonun içinde sıkışır; delik de biter, uç da. Bu yüzden çıkan suyu izleriz: çamurun rengi ve sıcaklığı ucun ne yaptığını söyler. Berrak akıyorsa uç kesmiyordur, koyu ve sıcak geliyorsa debi yetersizdir.

Sivas yüksek rakımlı ve kışı uzun bir şehir. Soğuk aylarda suyla çalışmanın kendine has sorunları var: hortum donması, makinede kalan suyun gece donması, dışarıda bırakılan bidonun buz tutması. Kış işlerinde suyu depodan sıcak veriyor, iş bitiminde makine ve hortumdaki suyu tamamen boşaltıyoruz. Dış cephede akan çamurlu suyun buz tabakası yapması ayrı bir güvenlik konusu; iskele altını ve bina girişini serbest bırakmıyoruz.

Çamurun kendisi de yönetilecek bir malzeme. Delik ağzına su toplama halkası takıyor, dönen suyu vakumlu makineyle çekiyoruz. İç mekânda parke, laminat ve mobilya varsa naylon ve emici serilir. Çimentolu çamuru doğrudan gidere dökmüyoruz; kovada çökeltip berrak kısmı ayırıyor, çöken kısmı katı atık olarak topluyoruz. Suyun hiç verilemeyeceği yerler de oluyor: pano önü, elektrik odası, arşiv ya da sunucu bulunan hacimler. Oralarda kuru sistem ve toz emişiyle çalışıyoruz.

Donatı tarama ve taşıyıcı eleman kuralı

Delik açmadan önce yaptığımız iş, delik açmak kadar önemli. Yüzeyi donatı tarayıcıyla tarıyor; donatının konumunu, pas payı derinliğini ve yaklaşık çapını çıkarıyoruz. Amaç mümkünse hiç donatı kesmemek: delik yeri birkaç santim kaydırılarak donatı aralığına oturuyorsa kaydırırız.

Kolon, kiriş, perde ve diğer taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. Bu keyfi bir kural değil; taşıyıcı kesitte açılan boşluk ya da kesilen donatı, yapının deprem karşısındaki davranışını doğrudan değiştirir. Müşteri "küçücük bir delik" dese bile taşıyıcı elemansa cevabımız aynıdır: önce proje müellifinin veya yapı denetimin yazılı onayı, sonra iş. Öngerilmeli döşemelerde onay gelse dahi halat güzergâhı taranmadan tek delik açmayız; kesilen bir halat sadece o noktayı değil, tüm döşeme şeridini etkiler.

Döşemede delerken alttan geçen tesisatı da hesaba katıyoruz. Alt kattaki asma tavanın içindeki elektrik hattı, sprinkler borusu veya kablo tavası üstten görünmez; delik altına inmeden kontrol edilir, gerekirse alt katta ikinci bir kişi bekler.

Delik kalitesi ve numune karotunun farkı

İyi bir karot deliğinin ölçüsü sadece çapı tutturmak değil; cidarın düzgün, eksenin sapmasız, giriş ve çıkış ağızlarının kırıksız olması gerekir. Sapma çoğunlukla üç sebepten olur: taban iyi sabitlenmemiştir, mil uzatma fazla kullanılmıştır ya da ilk kertikte uç oturmadan tam devirle bastırılmıştır. Biz ilk santimetreyi düşük devirle açar, uç yatağını oturttuktan sonra normal rejime geçeriz. Sabitlemede sıralamamız şu: en güvenlisi dübelli taban plakası, sonra tavan-döşeme arasına gerilen destek direği, en son ve yalnız düzgün-gözeneksiz yüzeyde vakum plakası; yaşlı ve yüzeyi tozumuş betonda vakum kullanmayız. Çıkış ağzının kırılmaması için delik karşı yüze yaklaşınca baskıyı azaltırız; görünen yüzeyse karşı taraftan kısa bir kertik açarız.

Numune karotu ise tesisat deliğiyle aynı iş değildir. Tesisat deliğinde derdimiz delik, çıkan göbek çöpe gider. Numunede ise derdimiz göbek: o silindir laboratuvara gidip betonun dayanımını verecek, delik kapatılacak. Bu yüzden kurallar değişir. Numune, yapıda beton deneyleri için tanımlanan TS EN 12504-1 mantığına göre alınır: çap betondaki en büyük agrega tanesine göre seçilir (pratikte en yaygın bant 94-104 mm'dir), boy/çap oranı deneye uygun tutulur, numune donatı kesmeyecek bir noktadan çıkarılır; donatı içeren silindir sonucu bozar. Göbeği kırmadan bütün çıkarmak bu işin asıl zorluğudur. Açtığımız delikleri boş bırakmaz, büzülmeyen tamir harcıyla doldururuz. Deneyin yapılması laboratuvarın, sonucun yorumlanması proje mühendisinin işidir.

Beton kesme, duvar açma ve kontrollü kırım

Kesimde makineyi kesit kalınlığı ve erişim belirler. Duvar testeresi ray üzerine kurulur; kesim derinliği elmas bıçağın çapıyla sınırlıdır, kalınlık arttıkça daha büyük bıçağa ya da çift taraflı kesime geçilir. Elde kullanılan halka testereyle ince kesitlerde ve dar alanlarda çalışırız; pencere genişletme, kanal açma gibi işlerde pratiktir. Zemin testeresi asfalt ve beton döşemede düz hat keser. Testerenin ulaşamadığı kalınlıklarda elmas telle kesim devreye girer; kesitin etrafından dolaşarak kesmek, çok kalın temel ve perde işlerinin tek makul yoludur.

Duvar açmada asıl karar teknik değil statiktir. Boşluk taşıyıcı olmayan bir bölme duvarındaysa iş nispeten basittir: hat işaretlenir, boşluk üstüne lento konur, parça kontrollü indirilir. Taşıyıcı perdede veya kolonda ise yine aynı yere geliyoruz, onaysız iş yok. Sivas'ta eski yapılarda dükkân birleştirme ve vitrin genişletme talepleri sık geliyor; bunların çoğu taşıyıcı sistemi ilgilendirir, proje olmadan başlamıyoruz.

Kırım tarafında kaba kuvvet ilk tercihimiz değil. Sökülecek kısmın çevresini önce kesip ayırıyoruz ki titreşim kalan yapıya geçmesin. Kalın kesitlerde karot deliklerini yan yana açıp hattı zayıflatmak, sonra çatlatıcıyla ayırmak, çekiçle saatlerce vurmaktan daha hızlıdır. Hastane, okul, otel gibi çalışmaya devam eden yapılarda gürültü programı belirler; çalışma saatini müşteriyle birlikte seçiyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj: işin yarısı delik temizliğidir

Filiz ekme, mevcut betona sonradan donatı bağlamaktır: döşeme eklentisi, istinat duvarı devamı, yeni perde başlangıcı gibi işlerde kullanılır. Kimyasal ankraj ise makine ayağı, konsol, korkuluk, çelik plaka gibi elemanları betona sabitlemektir. Uygulama mantığı ikisinde de aynı.

• Delik çapı donatı ya da saplama çapına göre, kimyasalın kendi tablosundaki değere göre seçilir; gözle karar verilmez.
• Delik derinliği ankraj derinliği kadar açılır ve ölçülür. "Yeterince derin açtım" diye bir ölçü yoktur.
• Temizlik belirleyici adımdır: önce basınçlı hava, sonra çelik tel fırça, sonra tekrar hava; üretici kaç tekrar diyorsa o kadar. Delikte kalan taş unu kimyasalın betona yapışmasını engeller, ankraj yük altında sıyrılır.
• Enjeksiyon delik dibinden başlar, uzatma hortumu geri çekilerek boşluk bırakmadan doldurulur. Kartuşun homojen karışmayan ilk kısmı kullanılmaz.
• Kür süresi sıcaklığa bağlıdır ve Sivas kışında ciddi biçimde uzar. Soğukta erken yük vermek ankrajı baştan sakatlamaktır; düşük sıcaklık için üretilmiş kimyasal kullanır, süreyi üreticinin tablosuna göre uzatırız.

Delikte su varsa göz ardı etmiyoruz; ıslak ve su dolu deliğe uygun ürünler ayrıdır. Donmuş veya buzlu yüzeyde ankraj yapılmaz, önce yüzey ısıtılıp kurutulur.

Sivas'ta çalışma düzenimiz ve fiyatın nasıl çıktığı

Eskişehir'den Sivas'a çıkmak yarım günlük yol demek. Bu yüzden işi keşif bilgisiyle planlıyoruz: kaç delik, hangi çap, hangi kalınlıkta eleman, kaç metre kesim, kaçıncı kat, su ve elektrik var mı, iskele ya da sepet gerekiyor mu. Bunlar netse araca doğru ucu, doğru bıçağı ve doğru sabitleme takımını yükleriz. Fotoğraf ve ölçü paylaşıldığında keşfin çoğunu uzaktan yapabiliyoruz.

Fiyat konusunda net olalım: bu sayfada rakam yok, çünkü tek bir liste fiyatı üzerinden iş yapılmıyor ve uydurma bir rakam sizi yanıltır. Bedeli belirleyen kalemler şunlar: delik çapı ve toplam delme derinliği, kesimde kesilen uzunluk ile kesit kalınlığı, betonun dayanımı ve donatı yoğunluğu, çalışma yüksekliği ve erişim zorluğu, su-elektrik temini, iskele ihtiyacı, çalışma saati (mesai dışı ve gece ayrı hesaplanır), moloz tahliyesi, bir de Eskişehir'den Sivas'a ulaşım. Aynı çaptaki iki delik, biri suyu hazır bir bodrumda, diğeri sepetle çalışılan cephedeyse aynı bedelle yapılmaz. Detayları aldıktan sonra kalem kalem, yazılı teklif veriyoruz.

İl merkezi dışında Şarkışla, Yıldızeli, Gemerek, Kangal, Zara, Hafik, Gürün, Divriği, Suşehri ve Koyulhisar tarafından da talep geliyor. Sivas geniş bir il; Divriği ya da Suşehri tarafı, merkezin kendisi kadar uzak bir ikinci etap demek. Bu işleri merkezdekilerle aynı çıkışa denk getirmeye çalışıyoruz, denk gelmiyorsa bunu program yaparken söylüyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Sivas'ta sürekli duran bir ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir ve Sivas'ta şubemiz bulunmuyor; ekip ve makine Eskişehir'den yola çıkıyor. Bu yüzden "bir saat içinde geliriz" demiyoruz; onun yerine gün ve saat veriyor, verdiğimiz güne uyuyoruz. Aynı bölgede birden fazla iş varsa tek çıkışta toplamak işinize yarar.

Kolonuma delik açtırabilir miyim?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kolon, kiriş, perde gibi taşıyıcı elemanlarda iş yapmıyoruz. Onay geldiğinde belirtilen noktada ve çapta çalışırız; öncesinde donatı taraması yapar, delik yerini donatıyı kesmeyecek şekilde ayarlarız. Bu kuralda istisna yapmıyoruz.

Delik açılırken evim çamur olur mu?

Islak sistemde çamur oluşur, ama bu çamur delik ağzında toplanıp vakumla çekilir. Zemin ve mobilya örtülür, iş bitiminde alan temizlenir. Suyun kullanılamayacağı yerlerde kuru sistem ve toz emişiyle çalışırız; bu yöntem daha yavaştır.

Kışın Sivas'ta çalışıyor musunuz?

Evet, ama kışa göre hazırlık yaparak. Su sıcak veriliyor, iş sonunda makine ve hortumlar boşaltılıyor, dış cephede buzlanmaya karşı alan güvenliği alınıyor. Kimyasal ankraj ve filiz ekmede soğuk doğrudan kür süresini uzatır; düşük sıcaklık ürünü kullanır ve yük verme süresini uzatırız.

Kaç santim kalınlığa kadar delip kesebiliyorsunuz?

Karotta mil uzatma parçalarıyla kalın kesitlerde çalışabiliyoruz; sınırı kalınlıktan çok makinenin sabitlenebilmesi ve eksenin korunması belirler. Kesimde duvar testeresinin derinliği bıçak çapıyla sınırlıdır; kalın kesitlerde çift taraflı kesime ya da elmas tel kesmeye geçiyoruz. Kalınlığı ve erişimi önceden bilirsek yöntemi keşifte söylüyoruz.

Güçlendirme ve mantolama yapıyor musunuz?

Hayır. Bizim işimiz kesme, delme ve kontrollü söküm tarafı: karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj. Güçlendirme projesi olan bir yapıda projenin gerektirdiği filiz ekme, ankraj ve kesim işlerini yaparız; güçlendirmenin kendisi ya da cephe mantolama bizim kapsamımız değildir.