Ardahan Karot

Ardahan'da yaptığımız işi tek cümleyle anlatmak gerekirse: betonu, taşı ya da asfaltı önceden kararlaştırılmış yerden, kararlaştırılmış çapta ve derinlikte, çevresindeki yapıya zarar vermeden ayırmak. Askarot İnşaat olarak konumuz o deliğin nereye açılacağına karar vermek değil; kararı verilmiş bir deliğin ya da kesim hattının doğru makineyle, doğru elmas uçla ve doğru su rejimiyle açılması. Sahada yaptığımız iş şu altı başlığın içinde: karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme, kimyasal ankraj.

Ardahan bu işin teknik tarafını zorlayan illerden biri. Rakım yüksek, kış uzun ve sert; işlerin önemli bir kısmı Göle, Çıldır, Hanak, Damal, Posof taraflarında, il merkezinin dışında geçiyor ve saha çoğu zaman hazır su ve hazır elektrikle bizi beklemiyor. Bu yüzden Ardahan'a giden ekibin hazırlığı, ılıman bir ilde çalışan ekibin hazırlığından farklı yapılıyor.

İşe girmeden önce: ölçü, donatı tarama ve taşıyıcı eleman kuralı

Telefonda "şu duvara delik açılacak" cümlesi bize yetmiyor. Ardahan'daki bir işi planlayabilmek için şunları soruyoruz:

• Eleman ne? Betonarme perde mi, dolgu duvar mı, döşeme mi, taş yığma duvar mı.
• Kalınlık kaç santim? Tek taraftan mı deleceğiz, yoksa iki taraftan buluşturarak mı.
• Çap ve derinlik. Otuz milimetrelik bir tesisat deliğiyle iki yüz milimetrelik bir baca deliği aynı devirle, aynı sabitlemeyle açılmaz.
• Erişim. Makine nereye sabitlenecek, elektrik hangi noktadan gelecek, su nereden alınacak, çamur nereye akacak.
• Deliklerin dağılımı. Aynı katta toplanmış on delikle beş kata yayılmış on delik farklı işlerdir; makinenin sökülüp yeniden dübellenmesi zamanın büyük kısmını yiyor.

Şu kural değişmiyor: kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel gibi taşıyıcı elemanlarda delme, kesme ya da donatı kesme işi, statik proje ve gerektiğinde yapı denetim onayı olmadan yapılmaz. Elimizde ilgili mühendisin onayladığı bir detay yoksa o işe girmiyoruz. Bu bir firma tercihi değil, işin doğası: yerinde yanlış açılmış tek bir boşluk o yapının deprem davranışını kalıcı olarak bozar.

Onay geldiğinde bile deliğe körlemesine başlamayız. Donatı tarama cihazıyla delik ya da kesim hattı üzerindeki donatının konumu belirlenip işaretlenir. Çoğu durumda deliği birkaç santim kaydırarak donatıyı kesmeden geçmek mümkündür; mümkün değilse donatının kesilip kesilmeyeceği bizim değil, projeyi veren mühendisin kararıdır. Tarama gizli tesisatı da yakalar: döşemede ısıtma borusu, duvarda elektrik hattı.

Karot delme: uç seçimi, su debisi ve deliğin ölçüsü

Karot delmede kaliteyi üç şey belirliyor: elmas ucun malzemeye uygunluğu, su debisi ve makinenin sabitliği. Elmas soketlerde basit ama sık atlanan bir kural var; agrega sertleştikçe soket matrisi yumuşak seçilir, malzeme aşındırıcı ve yumuşak oldukça matris sertleşir. Ardahan çevresinde karşımıza çıkan bazı betonlarda agrega beklenenden sert çıkıyor, bunu ilk santimetrelerdeki ilerleme hızından anlıyoruz. İlerleme durup uç ısınmaya başladıysa soket körelmiştir; zorlamak yerine aşındırıcı bileme taşıyla soketi açarız.

Su debisi tahminle değil, çıkan çamura bakılarak ayarlanır. Delikten dönen bulamaç koyulaşıp azaldıysa su yetersizdir; soket ısınır, elmas taneler matrise gömülür ve uç kesmeyi bırakır. Su berrak akıyorsa da kesme yapılmıyordur. Doğru rejimde çamur sürekli, akışkan ve homojen gelir. Tavan delgilerinde su toplama halkası ve ıslak vakum olmadan işe başlamıyoruz; suyun motora ve elektrik hattına kaçması ekipman meselesi değil, can güvenliği meselesidir. Kaçak akım rölesi olmadan kurulum yapmıyoruz.

Sabitlemede tercihimiz dübelli bağlantıdır. Vakum pedi ancak düzgün, gözeneksiz ve kuru bir yüzeyde, yatay çalışmada anlamlıdır; soğukta yüzeyde ince bir nem filmi varsa vakuma güvenilmez. Makine çalışırken en ufak salınım deliği ovalleştirir, uç sıkışır, ölçü tutmaz. Tolerans konusunda açık konuşalım: doğru dübellenmiş bir standla delik merkezini birkaç milimetre bandında tutmak mümkündür, ancak kalın elemanlarda iki taraftan buluşturmalı delgide buluşma noktasında pay büyür. Bunu işten önce söyleriz.

Uzun kış, donma riski ve Ardahan'da su yönetimi

Ardahan'da yılın önemli bölümünde su, işin en kırılgan parçası. Karot ve kesim suyu donduğu anda üç şey birden bozulur: hortum patlar, pompa zarar görür, makinenin su yolu tıkanır. Bu yüzden su hattını tek parça hortum yerine kısa parçalar ve hızlı bağlantılarla kuruyoruz; gün sonunda makinenin, pompanın ve hortumların içindeki suyu tamamen boşaltıyoruz. Sabah donmuş bir hortumla işe başlamak o günü kaybetmek demek.

İkinci mesele çamur. Ilıman bir ilde zemine akan bulamacı gün sonunda temizlersiniz; burada o bulamaç kısa sürede donarak buz tabakasına döner, hem kayma riski hem de kazımayla temizlenen bir yüzey bırakır. Bu yüzden çamuru aktığı yerde değil, çıktığı yerde toplarız: su toplama halkası, kanal bandı, ıslak vakum.

Üçüncüsü malzemenin sıcaklıkla ilişkisi. Kimyasal ankraj ve filiz ekme reçineleri beton yüzey sıcaklığına bağlı çalışır; sıcaklık düştükçe kür süresi uzar, belirli bir sınırın altında üreticinin kış reçetesi kullanılmadan uygulama yapılmaz. Deliğin içinde buz filmi varsa reçine betonla bağ kurmaz, o delik ısıtılıp kurutulmadan doldurulmaz. Bunlar teknik föyde yazan değerlerdir, sahada gözle karar verilecek şeyler değil.

Beton kesme ve duvar açma: makineyi işe göre seçmek

Beton kesmede dört ayrı makine ailesiyle çalışıyoruz; hangisinin seçileceğini elemanın kalınlığı, kesim hattının konumu ve köşelerin nasıl bitmesi gerektiği belirliyor. Zemin testeresi döşemede düz ve derin hatlar için kullanılır, bıçak çapının kabaca yarısı kadar derinlik kestiği için kalın döşemede iki yüzden çalışmak gerekir. Duvar testeresi ray üzerinde çalışır, düşey ve yatay hatlarda temiz yüzey bırakır; kapı ve pencere boşluklarında en çok kullandığımız makine budur. Halat kesme, testerenin ulaşamadığı kalınlıklarda ve büyük kütlelerin ayrılmasında devreye girer. El kesme ise sadece tamamlayıcıdır.

Duvar açmada en çok konuştuğumuz konu köşeler. Dairesel bir bıçak, kesim hattının bittiği köşede kaçınılmaz olarak yüzeyin arkasına doğru bir miktar fazla keser. Kalacak yüzeyde bu iz istenmiyorsa köşeleri halatla ya da elle bitirmek gerekir; alternatifi bir miktar aşırı kesimi kabul etmektir ve bu kararı iş başlamadan alırız. Kesilen parçanın nasıl indirileceği de kesim kadar önemli: ağırlık, düşme yönü, alt katın boşaltılıp boşaltılmadığı ve gerekiyorsa parçayı bölerek çıkarma planı önceden konuşulur. Bir koridorda kesilen duvar parçasının kontrolsüz devrilmesi, kesimin kendisinden çok daha büyük hasar demektir.

Ardahan'ın yapı stoğu: taş yığma ve tarımsal yapılar

Ardahan'da işlerin bir kısmı klasik betonarme apartman işi değil. Kırsalda karşımıza taş ya da briket yığma duvarlar, kalın temel duvarları, ahır ve süthane gibi tarımsal yapılar çıkıyor. Yığma taş duvarda malzeme homojen değildir; sert taş ile derz harcı arasındaki sertlik farkında uç zorlanır, delik çıkışında kopmalar olur. Böyle duvarlarda ilerleme hızını düşürüyor, çıkış tarafındaki kopmayı azaltmak için gerekirse iki taraftan yaklaşıyoruz.

Tarımsal yapılarda en sık aldığımız iş, zemine gübre ve yıkama suyu için kanal açmak, duvara havalandırma ve tesisat geçişi için delik açmak oluyor. Bu yapılarda zemin betonu genelde donatısız ya da hasır donatılıdır ve altında sıkıştırılmış dolgu vardır; bıçağın dolguya girmesi bıçağa zarar verdiği için kesim derinliğini kademeli veriyoruz. Bir de çalışma saati konusu var: makinenin sesi ve titreşimi hayvanları rahatsız ettiği için işletmeyle saat planı yapıyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj: delik temizliği her şeydir

Filiz ekmede ve kimyasal ankrajda taşıma kapasitesini belirleyen tek bir adım varsa o da deliğin temizliğidir. Delik açıldıktan sonra içinde kalan toz, reçine ile beton arasında ince bir ayırıcı tabaka gibi davranır ve bağ kurulmaz. Bu yüzden basınçlı hava ile üfleme, tel fırça ile fırçalama ve tekrar üfleme adımlarını üreticinin föyünde kaç kez isteniyorsa o kadar tekrarlarız. Sulu karotla açılmış deliklerde ayrıca deliğin kuruması ya da ıslak beton için onaylı ürün kullanılması gerekir; bu iki durum karıştırılırsa ankraj yük taşımaz.

Ekilecek filizin çapı, gömme boyu ve aralığı bizim belirlediğimiz değerler değildir, projeden gelir; gelen detayda gömme boyu yazmıyorsa işi başlatmadan sorarız. Reçine enjeksiyonu delik dibinden başlar ve geri çekilerek, boşluk kalmayacak şekilde yapılır; donatı hafif döndürülerek itilir ve kür süresince hiç oynatılmaz. Ardahan koşullarında bu süre, föyde yazan ılıman hava değerinin epeyce üzerine çıkabilir; teslimde hangi sürenin sonunda yük verilebileceğini yazılı bildiririz. Talep edilir ve şartlar uygunsa çekme deneyi yapılabilir.

Merkezimiz Eskişehir, Ardahan'da şubemiz yok

Bunu açıkça yazmayı tercih ediyoruz: firmamızın merkezi Eskişehir'dedir, Ardahan'da şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yoktur. Ardahan'daki bir iş için ekip, makine ve elmas ekipman Eskişehir'den yola çıkar. Aradaki mesafe karayoluyla 1.400 kilometre civarındadır; kış aylarında yol koşulları da hesaba katılır.

Bunun pratikte üç sonucu var. Birincisi, tek bir küçük delik için bu mesafeye ekip göndermek anlamlı değildir; iş bir bütün olarak toplandığında anlam kazanır. İkincisi, sahaya gitmeden önce ölçü, fotoğraf ve varsa proje üzerinden işi netleştiririz, çünkü "bir de şunu delelim" talebi bu mesafede ayrı bir sefer demektir; bu yüzden delik ve kesim listesinin tek seferde eksiksiz çıkarılmasını isteriz. Üçüncüsü, aynı dönemde Ardahan ve çevresinde birden fazla iş denk gelirse bunları aynı seferde birleştirmeye çalışırız. Yerel ekibimiz varmış gibi davranmıyoruz; buna karşılık uç çapları, yedek soket, jeneratör, su deposu ve sabitleme malzemesi listesi işe özel hazırlandığı için sahada eksik ekipmanla kalma ihtimalimiz düşük.

Ardahan'da fiyat nasıl hesaplanır

Bu sayfada rakam yazmıyoruz, çünkü sahayı görmeden verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Bunun yerine fiyatın hangi kalemlerden oluştuğunu yazalım. Karot delmede temel ölçü, delik çapı ile toplam delme derinliğidir; on santim kalınlığındaki bir duvarda açılan delikle altmış santimlik bir perdede açılan aynı çaptaki delik aynı iş değildir. Donatı yoğunluğu ikinci belirleyicidir, sık donatılı elemanda uç ömrü kısalır.

Beton kesme ve duvar açmada ölçü metretüldür, ancak metretül tek başına yetmez, kesim derinliğiyle birlikte anlam kazanır. Bunun üzerine erişim koşulları biner: malzeme merdivenle mi taşınacak, iskele ya da platform gerekiyor mu, çalışma yüksekliği nedir. Elektrik ve su durumu ayrı kalemdir; sahada üç fazlı elektrik yoksa jeneratör, şebeke suyu yoksa depo ve pompa devreye girer. Çalışma saati de fiyatı değiştirir; okul ya da işletme gibi yerlerde gece veya hafta sonu çalışma talebi ayrı hesaplanır. Son kalem ulaşım ve mobilizasyondur; Eskişehir'den çıkan ekibin yol, konaklama ve ekipman taşıma maliyeti işin büyüklüğüne bölünür, işi tek seferde toplamanın birim maliyeti neden düşürdüğünü de bu kalem açıklar. Kesin fiyat, ölçü ve fotoğraflar ulaştıktan sonra kalem kalem yazılı verilir.

Sık Sorulan Sorular

Ardahan'da karot işi için ne kadar önceden haber vermeliyim?

Mesafe nedeniyle en az birkaç gün önceden konuşmak istiyoruz. Ekip ve ekipman Eskişehir'den çıkacağı için işin kapsamını netleştirip yola çıkma tarihini planlıyoruz. Kış aylarında yol ve hava koşulları hesaba katıldığından bu süre uzayabilir. Aynı bölgede birden fazla iş varsa aynı seferde birleştirmek hem süreyi hem maliyeti düşürür.

Kolonuma delik açtırabilir miyim?

Statik proje ya da gereken durumlarda yapı denetim onayı olmadan kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel gibi taşıyıcı elemanlarda delme veya kesme yapmıyoruz. Onaylı detay geldiğinde delik yerini donatı tarama ile kontrol edip donatıyı kesmeden geçmenin mümkün olup olmadığına bakarız. Dolgu duvar, döşeme kaplaması, saha betonu gibi taşıyıcı olmayan elemanlarda süreç bu kadar uzun değildir.

Kışın Ardahan'da çalışabiliyor musunuz?

Çalışıyoruz, ama koşulları baştan konuşarak. Su hattının donmaması için kısa hatlar ve gün sonu boşaltma uygularız, çamuru çıktığı noktada toplarız. Kimyasal ankraj ve filiz ekmede beton yüzey sıcaklığı ürünün alt sınırının altındaysa ya kış reçetesine geçilir ya da uygulama ertelenir. Kür süresinin uzayacağını ve yükün hemen verilemeyeceğini önceden bildiririz.

Sulu karot yerine kuru delme yapabilir misiniz?

Kuru delme belirli çaplarda, belirli malzemelerde ve toz emişli sistemle mümkündür; ancak betonarmede, özellikle donatılı ve derin deliklerde sulu karot hem delik kalitesi hem uç ömrü açısından daha doğrudur. Su kullanılamayacak bir mahalde çalışacaksak bunu önceden söyleyin, çözümü sahaya göre kurarız.

Çıkan çamuru ve moloz parçalarını siz mi topluyorsunuz?

Kesim ve delme suyunu çıktığı noktada toplayıp ıslak vakumla çekiyoruz, çalışma alanını süpürülmüş halde teslim ediyoruz. Kesilen büyük beton parçalarının bina dışına taşınması ve şantiye dışına nakli ise ayrı bir kalemdir, işin başında kimin yapacağını netleştiriyoruz.

Ardahan'da hangi işleri yapmıyorsunuz?

Güçlendirme projelendirmesi, statik hesap ve mantolama bizim alanımız değil; biz kesme ve delme tarafındayız. Onaysız taşıyıcı eleman müdahalesi de yapmıyoruz. Kapsamımız karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj ile sınırlı; bu sınırın dışına çıkan bir talep geldiğinde bunu açıkça söyleyip işi almıyoruz.