Şanlıurfa Yapısal Güçlendirme

Şanlıurfa'da bir yapı güçlendirilecekse ortada birbirinden ayrı iki iş vardır. Birincisi hesap işidir: hangi kolonun mantolanacağını, hangi aksa perde ekleneceğini, düğüm noktasına kaç adet ve kaç milimetre donatı gireceğini statik proje söyler. İkincisi ise o projenin betona ilk dokunduğu yerdir; deliğin tam olarak nereye, hangi çapta, hangi derinlikte açılacağı, mevcut donatının nereden geçtiği, hangi dolgu duvarın hangi sırayla kesilip yapıdan çıkarılacağı. Biz ikinci işi yapıyoruz. Bu sayfada Şanlıurfa'daki güçlendirme şantiyelerinde yaptığımız kesim, delme ve ankraj işini sahada nasıl ilerlettiğimizle anlatıyorum.

Baştan söyleyeyim: merkezimiz Eskişehir'de. Şanlıurfa'da şubemiz ya da orada sürekli duran yerel ekibimiz yok. Şanlıurfa'ya ekip ve ekipmanla gidiyoruz; aşağıda bunun programa ve fiyatlamaya nasıl yansıdığını da yazdım.

Güçlendirme şantiyesinin hangi kısmındayız

Güçlendirme projesinde bizim adımız, kalıp bağlanmadan ve yeni donatı örülmeden önce geçer. Statik proje elimize geldiğinde bakılan şey şudur: bu projede betona kaç tane delik açılacak, hangi elemanlardan ne kesilecek. Yaptığımız işler şunlar:

• Karot delme: filiz ve ankraj delikleri, tesisat geçişleri, döşemede numune ve boşluk delikleri.
• Filiz ekme: mevcut betona donatı ekimi, delik hazırlığı ve enjeksiyon uygulaması.
• Kimyasal ankraj: çelik eleman, plaka ve mesnet bağlantıları için ankraj çubuğu uygulaması.
• Beton kesme: döşeme, perde ve dolgu duvarda düz hatlı elmas testere kesimi.
• Duvar açma: yeni kapı, pencere ve geçiş boşluklarının açılması.
• Beton kırma: kesim hattı belirlendikten sonra kontrollü kırım ve parça alma.

Yapmadığımız işi de aynı netlikte yazayım: güçlendirme projesini biz çizmiyoruz, mantolama imalatını yürütmüyoruz, betonarme hesabı bizim alanımız değil. Bizim uzmanlığımız betonu doğru yerden, doğru geometride ve yapıya zarar vermeden kesmek ve delmek üzerine.

Donatı taraması ve taşıyıcı eleman kuralı

Şanlıurfa'daki bir işe gittiğimizde ilk yaptığımız şey delmek değil, bakmak. Delik açılacak her yüzeyi donatı tarama cihazıyla geçiyoruz; boyuna donatının aksını, etriye aralığını ve yaklaşık paspayını yüzeye işaretleyip fotoğraflıyoruz. Sebebi basit: mevcut bir kolonun boyuna donatısını karot ucuyla kesmek, o elemanın kapasitesini güçlendirmeden önce düşürür. Güçlendirme yaparken yapıyı zayıflatmak kadar ters bir sonuç yok.

Kolon, kiriş, perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlarda; onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesim, delme veya boşluk açma işi yapmıyoruz. "Küçük bir delik", "sadece bir köşe" gibi ifadeler bu kuralı esnetmiyor. Dolgu duvar mı taşıyıcı perde mi belli değilse, belli olana kadar makineyi çalıştırmıyoruz. Ekibin yoldan geldiği bir yerde bu bekleme can sıkıcı oluyor; ama alternatifi sorumluluğu belirsiz bir kesim.

Tarama sonucu bazen projeyle uyuşmuyor; mevcut yapılarda donatı aralığı çizimdekinden farklı çıkabiliyor. Böyle bir durumda delik yerini kendi kafamıza göre kaydırmıyoruz, farkı projeyi hazırlayan mühendise iletiyoruz.

Filiz ekme: işin yarısı delik kalitesinde biter

Filiz ekmede gözler genelde kimyasalın markasındadır. Oysa bağlantının gücünü belirleyen şey, o kimyasalın girdiği deliğin geometrisi ve temizliğidir. Sahada takip ettiğimiz sıra şu:

• Çap: delik çapı ekilecek donatı çapından birkaç milimetre büyük seçilir; gereğinden geniş delik, kimyasal sarfiyatını artırdığı gibi aderansı da bozar.
• Derinlik: ankraj derinliği projeden okunur, gözle tahmin edilmez. Karot veya matkap ucuna derinlik bandı çekilir, her delikte metreyle kontrol edilir.
• Eğiklik: delik yüzeye dik olmalı. Elde açılan derin deliklerde açı kaçar; derin ve çok sayıda delikte sehpalı makineyle çalışırız.
• Temizlik: delik dibinde kalan toz, kimyasal ile beton arasına ince bir ayırıcı tabaka gibi girer. Basınçlı hava, tel fırça, tekrar basınçlı hava; bu döngü delik temiz gelene kadar tekrarlanır. Tek üflemeyle geçilen delik, kâğıt üzerinde yapılmış bir işlemdir.

Filiz deliklerini genellikle kuru olarak, toz emişli sistemle açmayı tercih ediyoruz; ıslak delmede delik içinde kalan ince çamur filmi kuruyunca tozdan daha inatçı bir tabaka bırakabiliyor. Beton çok sert veya donatı yoğunsa ıslak karotla açmak zorunda kaldığımızda deliği yıkayıp basınçlı havayla kurutuyoruz.

Şanlıurfa sıcağında kimyasal ankrajın davranışı

Şanlıurfa'nın yazı uzun ve sıcaktır; gün ortasında güneş gören bir beton yüzeyin sıcaklığı hava sıcaklığının belirgin şekilde üzerindedir. Bu, kimyasal ankraj ve filiz uygulamasını doğrudan etkiler ve sahada en çok gözden kaçan konu budur.

Sıcakta kartuşun jel süresi, yani karışımı deliğe basıp donatıyı yerleştirmek için elinizde kalan süre kısalır. Hesaba katmazsanız karışım statik karıştırıcı ucun içinde sertleşir; daha kötüsü, donatıyı yarı sertleşmiş kimyasalın içine sokup bağlantıyı baştan bozarsınız. Sahada aldığımız önlemler:

• Kartuşları araçta veya güneşte bırakmıyoruz; gölgede, mümkünse yalıtımlı kutuda tutuyoruz.
• Yazın ankraj ve filiz uygulamalarını sabaha ve akşamüstüne alıyoruz; gün ortasını delik açma ve temizleme gibi kimyasal gerektirmeyen işlere ayırıyoruz.
• Yüzey sıcaklığını ölçüyor, ürünün kendi sıcaklık tablosundaki jel ve kür sürelerine göre çalışma temposunu ayarlıyoruz. Bu tablo tahminle değiştirilmez.
• Az sayıda delik dolduracak kadar karışımı bir seferde basıyoruz; "hepsini birden dolduralım" acelesi sıcakta işe yaramıyor.

Kışın tablo tersine döner: sıcaklık düştükçe kür süresi uzar, ankrajın yük alabilmesi için beklenecek süre artar. Bu bekleme programa ters gelse de kısaltılamaz; yükü erken vermek, işi baştan yapmak demektir.

Elmas ekipman seçimi ve sahadaki enerji gerçeği

Elmas soketler dışarıdan bakınca birbirinin aynısı görünür; aralarındaki fark segment matrisinin sertliğindedir ve doğru seçim betona göre yapılır. Aşındırıcı, sert agregalı betonda daha yumuşak matris kullanılır ki elmaslar körelmeden açığa çıkabilsin; düşük dayanımlı betonda ise sert matris seçilir, aksi halde segment hızla tükenir. Agrega cinsi ilden ile değil ocaktan ocağa değişir, bu yüzden ilk delikte çıkan karot numunesine ve kesme hızına bakıp gerekirse soketi değiştiririz.

Donatının yoğun olduğu bölgelerde ayrı bir soket takımıyla çalışırız; beton için seçilmiş bir segment donatıya girdiğinde ilerleme yavaşlar ve ısınma artar. Sahada "makine çekmiyor" diye tarif edilen durumların çoğu aslında budur.

Makinenin sabitlenmesi ayrı bir konu. Sehpa, mümkün olan her yerde dübelle bağlanır. Vakum tabla düzgün ve sağlam yüzeylerde işe yarar; tozlu, gözenekli veya sıvası kabarmış bir yüzeyde, özellikle de tavan uygulamasında güvendiğimiz bir yöntem değildir. Enerji tarafında da hazırlıklı gidiyoruz: uygun besleme yoksa jeneratörle çalışırız, uzun uzatma kablolarındaki gerilim düşümü motoru zorladığı ve segmenti yaktığı için kablo kesitine ve hat mesafesine bakarız.

Su soğutma, çamur toplama ve tozlu sahada disiplin

Islak karotta su, soğutmanın yanında kesme çamurunu delikten dışarı taşıma işini de görür; su kesilirse segment saniyeler içinde zarar görür. Sıcakta buharlaşmanın artması ve sahada temiz suyun her zaman hazır olmaması nedeniyle işe kendi su tankımızla gidiyoruz, şantiyeden bağlantı verilse bile yedeği bırakmıyoruz.

Çamur yönetimi ise işin müşteriye en çok dokunan tarafı. Delme sırasında çıkan gri çamur; parkeye, seramik derzine, boyalı duvara sızarsa temizlenmesi zor bir iz bırakır. Bitmiş imalatın olduğu binalarda uyguladığımız düzen şöyle:

• Delik çevresine kil veya silikonla bariyer çekilir, su bariyerin dışına taşmaz.
• Islak-kuru vakumlu makineyle çamur oluştuğu anda çekilir, biriktirilip sonra taşınmaz.
• Çalışma alanının zemini ve komşu yüzeyler branda ile kapatılır; alt kata geçiş ihtimali olan döşeme deliklerinde alt kat da korunur.
• Toplanan çamur şantiyenin gösterdiği yere dökülür; kanalizasyona veya bina giderine verilmez, kuruyan karot çamuru gideri kalıcı olarak tıkar.

Kaba inşaat halindeki yapılarda kuru delme ve toz emişli çalışma daha rahat olur; ancak kuru delmenin çap ve derinlik sınırları vardır. Hangi yöntemin kullanılacağına delik çapına, derinliğe ve mahallin durumuna bakarak keşifte karar veriyoruz.

Ölçü toleransı, kesim sırası ve parça alma

Güçlendirme işlerinde açılan boşluk çoğu zaman yeni bir betonarme elemanın ya da çelik bir bağlantının yerleşeceği yerdir; boşluğun ölçüsü kadar hattın düzgünlüğü de önemlidir. Aksları iki taraftan aktarıyor, şakül ve lazerle kontrol ediyoruz. Duvarın iki yüzünden kesim yapılacaksa işaretlemenin karşı yüze taşınması ayrı bir kontrol adımıdır; burada yapılan birkaç milimetrelik kaçıklık, kesim bittiğinde iki yüzü uyuşmayan bir boşluk olarak karşınıza çıkar.

Kesim sırasını parçanın nasıl duracağına göre kuruyoruz. Bir duvar veya döşeme parçası, kesimin son santimetresinde serbest kalır; o an parçanın kontrolsüz düşmesi kabul edilemez. Ağır parçaları önceden askıya alıyor ya da taşınabilir boyutlara bölerek kesiyoruz. Boşluk köşelerinde testerenin hattı aşmaması için köşelere önce karot deliği açıp testereyi o deliklerde sonlandırıyoruz; böylece köşe ötesine giden ve elemanda gereksiz çatlak başlatan kesikler oluşmuyor. İş bitiminde delik ve boşluk ölçülerini tek tek kontrol edip fotoğraflıyor, filiz deliklerinin çap-derinlik-adet listesini işi devralan ekibe bırakıyoruz.

Mesafe, keşif ve fiyatın nasıl hesaplandığı

Eskişehir ile Şanlıurfa arası bin kilometreyi aşan bir yol; ekip ve ekipman araçla gidiyor. Bu yüzden tek bir delik ya da yarım günlük ufak bir iş için Şanlıurfa'ya gitmek ne bizim ne de karşı tarafın lehine. Mantıklı olan, projedeki kesim ve delme işlerinin toplu bir paket halinde planlanması: filiz delikleri, ankrajlar, duvar boşlukları ve döşeme geçişleri aynı programda toplanınca yol tek sefere iniyor.

Fiyat konusunda net olayım: bu sayfada rakam yazmıyorum. Elimizde her işe uyan bir liste yok; uydurma bir rakam yazmak karşı tarafın bütçesini yanlış kurmasına yol açar. Onun yerine fiyatın hangi kalemlerden çıktığını yazıyorum:

• Delik çapı, derinliği ve toplam adedi; kesimde ise kesim metrajı ve kesim derinliği.
• Betonun dayanımı ve donatı yoğunluğu; donatı yoğun bölgede ilerleme yavaşlar, soket tüketimi artar.
• Çalışma yüksekliği ve erişim; tavan uygulaması, iskele veya platform gereksinimi süreyi değiştirir.
• Sahada su ve elektriğin durumu; jeneratör ve su tankı gerekiyorsa bu ayrı bir hazırlık.
• Çalışma saatleri; kullanımdaki bir binada gece veya hafta sonu çalışması isteniyorsa program buna göre kurulur.
• Moloz ve çamurun ne olacağı; sahada mı kalacak, taşınacak mı.
• Eskişehir'den Şanlıurfa'ya ulaşım ve ekipmanın sahaya kurulumu.

Bu kalemler netleşmeden verilen sayı tahmindir. Bizim yöntemimiz, projeyi ve delik-kesim listesini görüp yazılı teklif çıkarmak.

Sık Sorulan Sorular

Şanlıurfa'da şubeniz veya sürekli ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir'de ve Şanlıurfa'ya ekiple gidiyoruz. Bunu saklamıyoruz çünkü doğrudan planlamayı ilgilendiriyor: yarım saat içinde kapınızda olacak bir ekip değiliz, işin tarihi önceden konuşulup program kurulur. Buna karşılık gittiğimizde işi bölmeden, hazırlıklı ve kendi ekipmanımızla yapıyoruz.

Kolona filiz ekimi veya delik açımı yapıyor musunuz?

Onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı varsa ve delik yeri projede tanımlıysa yapıyoruz. Böyle bir belge olmadan kolon, kiriş, perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlara dokunmuyoruz. Bu, pazarlık etmediğimiz bir sınır.

Delme sırasında donatıya denk gelirseniz ne yapıyorsunuz?

Deliği açmadan önce donatı taraması yapıp yüzeyi işaretlediğimiz için bu ihtimali baştan düşürüyoruz. Buna rağmen beklenmedik bir donatıya rastlanırsa makineyi durdurup durumu bildiriyoruz. Delik yerinin kaydırılması, projeyi hazırlayan mühendisin kararıdır; biz kendi inisiyatifimizle donatı kesmiyoruz.

Yaz sıcağında kimyasal ankraj sağlıklı olur mu?

Olur, ama çalışma düzeni değişir. Sıcakta kimyasalın kullanım süresi kısaldığı için kartuşları gölgede ve serin tutuyor, küçük partiler halinde basıyor, uygulamaları günün serin saatlerine alıyoruz. Yüzey sıcaklığını ölçüp ürünün kendi tablosundaki sürelere uyuyoruz. Bu önlemler alınmadığında sorun sıcakta değil, sıcakta normal tempoda çalışmakta çıkar.

Su kullanmadan delik açabiliyor musunuz?

Belirli çap ve derinliklerde evet; toz emişli kuru sistemle çalışıp ortama toz yaymadan iş çıkarabiliyoruz. Filiz delikleri için zaten çoğunlukla kuru delmeyi tercih ediyoruz. Ancak büyük çaplı ve derin karotlarda su soğutma gerekir; orada suyu iptal etmek yerine çamurun kontrolünü sağlıyoruz.

Kullanımdaki bir binada gürültü ve titreşim ne kadar olur?

Elmas karot ve testere ile çalışmak, kırıcıya göre daha az titreşim üretir ve çevredeki sıvaya, seramiğe daha az zarar verir. Yine de sessiz bir iş değil. Kullanımdaki binalarda yönetimle saat aralığı konuşuyor, parçaları bölerek alarak gürültülü kırım süresini kısaltıyoruz.

Teklif için neye ihtiyacınız var?

En çok işimize yarayan şey güçlendirme projesinin ilgili paftaları ve delik/kesim listesi. Bunlar yoksa mahallin fotoğrafları, kat planı, delik çapı-derinliği ve yaklaşık adet bilgisiyle de başlayabiliyoruz. Sahada su ve elektriğin durumu, kat yüksekliği ve binanın kullanımda olup olmadığı da teklife giren bilgiler.