Şanlıurfa Karot

Şanlıurfa'da beton üzerinde çalışırken iş çoğu zaman aynı cümleyle başlar: "Şuraya bir delik lazım." Ama sahada işi belirleyen o cümle değil, deliğin nereye açılacağı ve ne işe yarayacağıdır. Aynı 150 mm'lik çap bir yerde havalandırma kanalı geçirmek, bir yerde laboratuvara gidecek numuneyi çıkarmak için kullanılır; kova aynı olsa bile devir, ilerleme hızı, su debisi ve segment cinsi ikisinde farklıdır. Bu sayfada Şanlıurfa'da yaptığımız karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerini vaat diliyle değil, makinenin başında verdiğimiz kararlarla anlattık.

Şanlıurfa'ya Eskişehir'den yola çıkıyoruz

Merkezimiz Eskişehir'de. Şanlıurfa'da şubemiz yok, orada bekleyen bir ekibimiz veya hazır duran bir aracımız da yok; bunu baştan yazıyoruz. İki şehir arasında karayoluyla bin kilometreyi aşan bir mesafe var ve bu mesafe hem bizim planlamamızı hem sizin beklentinizi belirliyor. "Bir saate oradayız" cevabı arıyorsanız bu sayfa size göre değil.

Buna karşılık yaptığımız şu: Şanlıurfa'ya çıkarken işi tek seferde bitirecek şekilde yükleniyoruz. Yola çıkmadan önce fotoğraf üzerinden delik çaplarını, adetlerini, elemanın kalınlığını, kat yüksekliğini, elektrik ve su durumunu netleştiriyoruz. Çünkü orada eksik çıkan tek bir kova ya da uzatma mili bin kilometre geriden getirilemez. Aracın yükü genelde şöyle oluyor:

• Ağır kalınlıklar için yüksek torklu, ince çaplar için yüksek devirli karot motorları ve sehpaları
• 52 mm'den 600 mm'ye kadar elmas kova takımı, uzatma milleri ve adaptörler
• Sert ve yumuşak matrisli segmentlerden karışık stok
• Zemin ve duvar testeresi, kalın kesitler için elmas tel düzeneği
• Donatı tarama cihazı, su tankı, basınçlı pompa, çamur vakumu
• Elektrikli ve hidrolik kırıcılar, kimyasal ankraj kartuşları ve delik temizleme takımı

Bedelin nasıl çıktığını da aynı açıklıkla söyleyelim: bu sayfada rakam yok, çünkü her şehre ve her betona uyan bir liste elimizde yok. İşi gördükten sonra kalemleri tek tek yazıp veriyoruz; telefonda ezbere sayı söylemiyoruz.

Çap seçimi: 52 mm ile 600 mm arasında karar nasıl veriliyor

Karotta ilk soru "hangi çap" değil, "bu delikten ne geçecek" sorusudur. Geçecek şeyin dış çapını, yalıtımını ve montaj payını konuşmadan kova seçmiyoruz. Sahada en sık kullandığımız bantları kabaca şöyle ayırıyoruz:

• 52-82 mm: Elektrik ve zayıf akım borusu, klima bakır boru ve drenaj hattı. Bu bantta motor devri yüksek tutulur, ilerleme kontrollü olur; bastırmak deliği bozar.
• 100-150 mm: Pis su ve temiz su kolonları, aspiratör hattı, baca çıkışı, döşemede sıhhi tesisat geçişleri. Şanlıurfa'da en çok istenen bant bu.
• 160-250 mm: Havalandırma kanalı, kalın atık su borusu, kablo tavası geçişleri, makine altyapısı gövde delikleri.
• 300-400 mm: Sanayi yapılarında proses borusu, büyük kesitli menfez, depo ve soğutma tesislerinde ekipman bağlantısı.
• 450-600 mm: Kalın perde ve temel betonlarında büyük geçişler, su yapılarındaki boru girişleri. Bu bantta motor sabitlemesi ve ilerlemenin sabırlı tutulması işin yarısıdır.

Çapla birlikte derinlik de karar veriyor. Kalın bir perdede uzatma mili eklemek gerekiyorsa, kovanın merkezden kaçmaması için sehpanın dübeli, tabla teması ve mil ekinin salgısı ayrı ayrı kontrol edilir. Uzun deliklerde en sık görülen hata, ilk on santimin acele açılması ve deliğin baştan eğik başlamasıdır; sonrasını düzeltmek mümkün olmaz.

Elmas segment ve soket seçimi: matrisi betona göre ayarlıyoruz

Elmas kovada kesen şey elmastır, ama elması tutan metal matris kesme davranışını belirler. Kural tersinden işler: sert ve aşındırıcılığı düşük betonda yumuşak matris, yumuşak ve aşındırıcılığı yüksek betonda sert matris kullanılır. Sert betonda yumuşak matris kendini aşındırarak yeni elmas yüzeyi açığa çıkarır. Yanlış matris takarsanız ya kova parlar ve sürtünüp durur, ya da segment gereğinden hızlı erir; ikisinde de delme süresi uzar ve delik cidarı bozulur.

Şanlıurfa ve çevresindeki dökümlerde kireçtaşı kökenli agregayla da, sert volkanik kökenli agregayla da karşılaşıyoruz. Bu yüzden aracı tek tip segmentle yüklemiyoruz. İlk deliği açarken ilerleme hızına ve motorun akım çekişine bakıp segmenti değiştirdiğimiz çok olmuştur. Kovanın "kesmiyor" demesi çoğu zaman elmasın bittiği anlamına gelmez; matrisin parlaması demektir ve aşındırıcı bir blok üzerinde kısa bir bileme ile açılır.

Donatı yoğun kesitlerde ayrı bir tercih yapıyoruz. Demiri kesmeye uygun, elmas yoğunluğu ve soket geometrisi buna göre seçilmiş kovalar kullanılır; yalnız agrega için optimize edilmiş bir kova demire girdiğinde segment kenarı kırılabilir. Soketin gövdeye bağlanma şekli de önemli: ısınma riski yüksek ve derin işlerde lazer kaynaklı soketi tercih ediyoruz.

Su soğutma, çamur yönetimi ve Şanlıurfa sıcağı

Islak karotta su üç iş yapar: segmenti soğutur, kesme tozunu delikten dışarı taşır ve tozun havaya karışmasını engeller. Üçünden biri aksarsa delik bozulur. Su debisi düşerse çamur delikte kalır, kova sürtünür, segment aşırı ısınır ve cidar pürüzlenir.

Çamuru bıraktığımız yer müşterinin işini doğrudan etkiliyor. Faal bir dükkânda veya döşenmiş bir katta çalışıyorsak deliğin çevresine sızdırmaz halka kuruyor, dönen suyu vakumla toplayıp kaba alıyoruz; iş bitince o kabı sahadan çıkarıyoruz, gidere dökmüyoruz. Çimento çamuru kuruduğunda giderde taş gibi sertleşir.

Şanlıurfa'nın yaz sıcağı bu işi ayrıca etkiliyor. Açık alanda su daha çabuk buharlaşıyor, tank hesabını buna göre yapmak gerekiyor. Aynı sıcaklık kimyasal ankraj tarafında daha kritik: epoksi ve vinilester esaslı kartuşların jelleşme süresi sıcaklıkla kısalır. Kartuşları gölgede ve serin kutuda tutuyoruz, karışım ucunu bekletmeden kullanıyoruz, sıcak saatlerde bir seferde açılacak delik adedini sınırlı tutuyoruz. Kışın ise tersi geçerli; düşük sıcaklıkta kür uzar.

Donatı taraması ve taşıyıcı eleman kuralı

Delmeden önceki yarım saat, delerken geçen iki saatten daha değerlidir. Karot yerini işaretlemeden önce donatı tarama cihazıyla kesiti tarıyor, üst ve alt donatı sıralarını, etriye aralığını ve varsa gömülü tesisatı işaretliyoruz. Bir döşemede istenen yeri birkaç santim kaydırmak çoğu zaman mümkündür ve bu küçük kaydırma bir donatı sırasını kesmekten kurtarır.

Taşıyıcı elemanlarda kuralımız kesindir: kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesit almıyoruz. Bu, "ufacık bir delik" denerek geçilecek bir konu değil; bu elemanlarda kesilen her donatı yapının taşıma kapasitesinden düşer ve o kaybı sahada gözle telafi etmenin yolu yoktur. Eleman taşıyıcı çıkıyorsa projeyi ve onayı isteriz, yoksa işi almayız. Bölme ve dolgu duvar gibi yerlerde ise iş normal akışında ilerler.

Kesitte kaçınılmaz şekilde donatıya denk gelinecekse, bunu delik açıldıktan sonra değil, önce söyleriz; kararı proje sorumlusu verir. Bizim işimiz delmek, ama nerede delinmeyeceğini söylemek de aynı işin parçası.

Numune alma karotu ile tesisat deliğinin farkı

Bu ikisi dışarıdan aynı görünür, sahada tamamen ayrı iştir. Tesisat deliğinde amaç boşluğu açmaktır; çıkan silindirin akıbeti önemli değildir, kırılsa da olur. Numune alma karotunda ise işin ürünü çıkan silindirin kendisidir. Orada hedef, betonun gerçek durumunu temsil eden, çatlaksız, çapı ve boyu oranı uygun, yüzeyleri düzgün bir numune çıkarmaktır.

Numune alırken ilerlemeyi belirgin şekilde yavaşlatıyor, su debisini istikrarlı tutuyor, titreşimi azaltmak için sehpayı ekstra sağlam bağlıyoruz. Zorlanan bir kova numunede mikro çatlak bırakır ve laboratuvara giden parça betonu olduğundan zayıf gösterir. Numunenin nereden ve kaç adet alınacağına ilgili mühendis veya laboratuvar karar verir; biz numuneyi tekniğine uygun çıkarır, işaretler ve boşluğu tamir harcıyla kapatırız.

Beton kesme, duvar açma ve beton kırma: nerede testere, nerede karot

Her boşluk karotla açılmaz. Doğru aleti seçmek işi hem hızlandırır hem de çevredeki betona verilen zararı azaltır.

• Zemin testeresi: Döşemede düz hatlı kesim, saha betonunda derz açma. Derinlik disk çapıyla sınırlıdır, kalın döşemede iki yüzden kesim gerekir.
• Duvar testeresi: Bölme duvarda kapı ve pencere boşluğu. Köşelerin tam kavuşması için köşe noktalarına karot atmak yaygın ve doğru yöntemdir.
• Elmas tel: Testerenin derinliğinin yetmediği kalın kesitler ve büyük blokların bölünmesi. Yavaş ama kontrollüdür.
• Karot: Dairesel geçişler, testere ucunun giremediği noktalar, kesim hattının başlangıç deliği.
• Kırıcı: Kesim hattı tanımlandıktan sonra içeride kalan parçanın alınması. Kırıcıyı hat çizilmeden serbest bırakmak, kesim alanının dışına çatlak taşır.

Duvar açma ve kırma işlerinde en çok sorulan konu artık malzeme ve düzen. Kestiğimiz parçayı yerinde ufalayıp taşınabilir hale getiriyor, tozlu işlerde toz tutuculu ekipman ve nemlendirme kullanıyor, çalışma alanının çevresini kapatıyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda deliğin temizliği

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda kimyasalın kalitesi kadar, bazen ondan çok, deliğin hazırlanışı belirleyici. Delikte kalan ince toz, yapıştırıcı ile beton arasına ayırıcı bir tabaka gibi girer ve çekme dayanımını düşürür. Bu yüzden sıralamayı bozmuyoruz: uygun çap ve derinlikte delik, hava körüğüyle üfleme, çelik tel fırçayla cidarın fırçalanması, tekrar üfleme. Tozlu deliğe ekilen filiz, kâğıt üstünde ne yazarsa yazsın beklenen yükü taşımaz.

Çubuk çapına göre delik çapı, gömme derinliği ve kenar mesafesi kimyasalın kendi teknik verisine göre belirlenir; bu değerleri tahminle değil, kullandığımız ürünün belgesine bakarak uyguluyoruz. Kartuşun ilk sıkımını ayrı bir kaba boşaltıyoruz, çünkü karışım ucundan gelen ilk kısım tam karışmamış olur. Delik ıslaksa ve ürün ıslak delik için uygun değilse kurumasını bekliyor ya da uygun ürüne geçiyoruz.

Şanlıurfa'da bu işi en çok yeni imalat bağlantılarında yapıyoruz: mevcut betona eklenen saha betonu, istinat ve bahçe duvarı bağlantıları, merdiven ve platform ilaveleri, makine kaidesi ve çelik ayak ankrajları, korkuluk ve kapı kasası bağlantıları. Taşıyıcı sisteme dokunan bir bağlantı söz konusuysa yine aynı kural devreye girer ve statik onay olmadan işe başlamayız.

Sık Sorulan Sorular

Şanlıurfa'da yerel ekibiniz var mı, ne kadar sürede gelirsiniz?

Yerel ekibimiz yok. Merkezimiz Eskişehir ve Şanlıurfa'ya bin kilometreyi aşan yoldan geliyoruz. Bu yüzden aynı gün müdahale sözü vermiyoruz; işi program yaparak ve mümkünse birkaç iş kalemini aynı sefere toplayarak alıyoruz. Tek bir küçük delik için bu mesafeyi kaldırmak size de bize de mantıklı gelmez, bunu açıkça söyleriz.

Fiyatı telefonda öğrenebilir miyim?

Telefonda rakam söylemiyoruz; elimizde her işe uyan bir liste yok ve uydurma bir sayı sonradan iki tarafı da zor durumda bırakıyor. Bedeli belirleyen kalemleri sayabiliriz: çap, derinlik, adet, betonun sertliği, donatı yoğunluğu, çalışma yüksekliği, su ve elektrik durumu, çalışma saati kısıtı ve ulaşım. Fotoğraf, kat planı veya kesit bilgisi geldiğinde bu kalemleri yazılı dökeriz.

Kolona delik açtırabilir miyim?

Statik proje veya yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde yapının yükünü taşıyan elemanlardır; oradaki her kesilen donatı doğrudan taşıma kapasitesinden düşer. Onay varsa ve delik yeri projede tanımlıysa yaparız. Onay yoksa işi almayız; ısrar edilse de bu kuralı esnetmiyoruz.

Karot delme sırasında su kullanmak zorunlu mu?

Çoğu işte evet. Su segmenti soğutur, çamuru dışarı taşır ve tozu bastırır. Suyun istenmediği yerlerde kuru delme yapılabilen çap ve derinlikler sınırlıdır; böyle bir talep varsa neyin mümkün olduğunu baştan söyler, aksi halde sızdırmaz halka ve vakumla suyu kontrol altında tutarak çalışırız.

Delik cidarının düzgün olması neden önemli?

İki sebeple. Birincisi, içinden geçecek boru veya kanalın yalıtımı ve sızdırmazlık detayı düzgün bir cidara oturur; girintili çıkıntılı bir delikte dolgu tutmaz. İkincisi, o deliğe ankraj veya filiz gelecekse yapışma yüzeyinin düzgünlüğü ve temizliği doğrudan dayanımı etkiler. Cidarın bozulması genelde yanlış segment, düşük su debisi veya zorlanan ilerlemeden kaynaklanır.

Yazın sıcak saatlerinde çalışıyor musunuz?

Çalışıyoruz, ama programı buna göre kuruyoruz. Sıcakta su daha hızlı buharlaşıyor, kimyasal ankrajda kartuşun jelleşme süresi kısalıyor. Ankraj işlerini mümkün olduğunca günün serin saatlerine alıyoruz; kesim ve delmeyi ise vardiya dışına almak toz ve gürültü açısından işletmenin de işine geliyor.