Erzurum Yapısal Güçlendirme

Erzurum'da yapısal güçlendirme işlerinin hesap ve projelendirme tarafını başkaları yapar; biz o projenin sahada betona dokunan kısmını üstleniriz. Yani güçlendirme paftasında gösterilen yere, gösterilen çapta ve derinlikte deliği açmak, mevcut donatıyı kesmeden ilerlemek, filizi ve kimyasal ankrajı kuralına göre ekmek, kaldırılması gereken dolgu duvarı ya da döşeme parçasını yapıyı sarsmadan almak bizim işimiz. Bu sayfada Erzurum'da bu kalemleri nasıl yürüttüğümüzü, hangi kararı neye bakarak verdiğimizi ve şehrin uzun kışının işin hangi adımını nasıl değiştirdiğini yazdım. Vaat cümlesi değil, saha anlatımı bulacaksınız.

Güçlendirme şantiyesinde bizim üstlendiğimiz kalemler

Bir güçlendirme uygulamasında iş kalemleri kabaca ikiye ayrılır: birinci grup hesap, çizim ve malzeme kararlarıdır; ikinci grup mevcut betona müdahale eden imalattır. Biz ikinci gruptayız. Erzurum'da bize gelen işlerin gövdesi şu başlıklardan oluşuyor: projede gösterilen noktalara filiz ekme, plaka ve profil bağlantıları için kimyasal ankraj, tesisat ve ekipman geçişleri ile numune amaçlı karot delme, yeni imalat için yer açmak üzere beton kesme ve duvar açma, kaldırılacak kısımların kontrollü kırımı, bir de yeni betonun tutunacağı yüzeylerin pürüzlendirilmesi.

Deliğin nereye açılacağını biz seçmeyiz; delik planı elimize geldiğinde onu sahada uygulanabilir hale getirir, uygulanamayan noktayı sessizce kaydırmak yerine yazılı bildiririz. Ekibi uzaktan gönderdiğimiz Erzurum gibi bir şehirde bu yazışmayı yola çıkmadan bitirmek, sahada iki gün kaybetmekten iyidir.

Taşıyıcı elemana dokunmadan önce: proje ve onay

Kolon, kiriş, perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. Bu bizim tercih meselemiz değil; taşıyıcı sistemde açılan bir delik ya da alınan bir parça, o elemanın taşıma kapasitesini doğrudan etkiler. Güçlendirme işlerinde ilginç olan şu: müdahale zaten bir projeye dayanıyor, yani kâğıt genelde var. Sorun çoğunlukla kâğıdın eksik olması değil, sahadaki elemanın çizimle birebir örtüşmemesidir.

Erzurum'un eski yapı stoğunda bunu sık görüyoruz: kiriş kesitinin çizimden farklı çıkması, perde kalınlığının paftayla uyuşmaması, döşeme kalınlığının noktadan noktaya değişmesi olağan. Böyle durumlarda deliği açıp sonra haber vermek yerine ölçüyü alır, fotoğrafla projeciye iletir, revize gelene kadar o noktayı beklemeye alırız. Bekleyen noktayla devam eden noktaları ayırmak, işin tamamını durdurmadan ilerlemenin en pratik yolu.

Taşıyıcı olmayan bölme ve dolgu duvarlarda zincir daha kısadır; ama orada da işi veren tarafın yetkili kişisinin onayını arıyoruz.

Donatı taraması ve delik planının sahaya oturması

Güçlendirmede açılan deliklerin çoğu mevcut donatının yoğun olduğu bölgelerdedir: kolon-kiriş birleşimi, perde başlığı, temel-kolon geçişi. Bu yüzden delik açmadan önce yüzeyi tarıyoruz. Elektromanyetik tarayıcı ile etriye aralığını, boyuna donatı hattını ve pas payını çıkarıp yüzeye işaretliyoruz; gerektiğinde tarayıcı okumasını küçük çaplı bir kontrol deliğiyle doğruluyoruz. Erzurum'daki bazı yapılarda pas payının yerinde olmadığını, donatının beklenenden yüzeye yakın kaldığını gördük; tarama olmadan gidilseydi ilk delikte donatı kesilmiş olacaktı.

Tarama sonucunda üç şeye bakıyoruz: deliğin gerçek yeri, kenar mesafesi ve delikler arası aralık. Projedeki kenar mesafesi sahadaki eleman kenarıyla çakışmıyorsa, deliği donatı arasına kaydırma önerisini biz hazırlar, kararı projeciye bırakırız. Filiz sıralarının şaşırtmalı düzende olması betonu daha az zorlar; ama bu düzeni de kendi başımıza değiştirmiyoruz.

İlerlerken donatıya temas ettiğimizi hızın düşmesinden ve sesin değişmesinden anlarız. Uçla zorlamak yerine durup noktayı yeniden değerlendiririz; donatı kesmek, o deliğin sağladığı faydadan fazlasını götürür.

Filiz ekme: işi taşıyan şey deliğin temizliğidir

Filiz ekiminde en çok konuşulan konu delik çapı ve derinliğidir, oysa sahada işi bozan neredeyse her zaman temizliktir. Delik tabanında kalan ince toz, yapıştırıcının beton cidarına tutunmasını engeller; dışarıdan bakınca aynı görünen iki delikten biri çekme deneyinde beklenen değeri verir, diğeri vermez.

Uyguladığımız sıra şu: delik derinliği projede verilen değere göre açılır ve derinlik ölçülerek işaretlenir, göz kararı bırakılmaz. Ardından basınçlı hava ile üfleme, delik çapına uygun tel fırça ile fırçalama, tekrar üfleme yapılır; bu üçlüyü genelde iki tur tekrarlıyoruz. Delik tabanına parmak kalınlığında toz kalması bile sonucu değiştirir. Tozsuz çalışılması gereken ortamlarda emişli uç sistemiyle deliyoruz, ancak emişli sistem kullansak da fırça-üfleme adımını atlamıyoruz.

Yapıştırıcı dipten doldurulur. Kartuşun ilk sıkımı, karışım nozulunda henüz homojenleşmediği için atılır; bu kısa adımı geçenler sonradan neden bir iki filizin zayıf çıktığını sorguluyor. Enjeksiyon ucu delik dibine kadar indirilir ve doldururken geri çekilir, böylece içeride hava boşluğu kalmaz. Donatı çevrilerek yerleştirilir, taşan malzeme deliğin dolduğunun göstergesidir ve temizlenir. Kür süresi dolmadan o filize yük bindirilmez, üstüne kalıp bağlanmaz.

Ekilen filizlerde çekme deneyi istenecekse deney planını baştan konuşuruz; deney için beklenecek kür süresi ve deney ekibinin sahaya geliş günü, özellikle Erzurum'da takvime oturtulması gereken bir kalem.

Erzurum'un soğuğunda kimyasal ankraj: sıcaklık bir parametredir

Erzurum yüksek rakımlı ve kışı uzun bir şehir. Bu, kimyasal ankraj ve filiz ekiminde bizim için üç ayrı problem demek: kartuşun sıcaklığı, deliğin içindeki nem ve kür süresi.

Kartuş sıcaklığı: Kimyasal yapıştırıcılar soğukta kalınlaşır. Soğuk kartuş tabancadan zor çıkar, karışım nozulunda düzgün karışmaz ve delik dibine tam oturmaz. Bu yüzden kartuşları sahada araç kasasında bırakmıyoruz; ısıtılmış bir kutuda ya da ısıtılan bir hacimde bekletip kullanacağımız sıcaklığa getiriyoruz. Kışın çalışılacak işlerde, ürün föyünde düşük sıcaklık için ayrı formülasyon belirtiliyorsa onu tercih ediyoruz.

Delik içindeki nem ve buz: Beton yüzey sıcaklığı sıfırın altındaysa delik cidarında donmuş nem olabilir. Buzlu bir cidarda hiçbir yapıştırıcı beklendiği gibi tutmaz. Böyle noktalarda deliği sıcak hava ile kurutur, kurutmadan sonra tekrar üfleyip fırçalarız. Yüzey sıcaklığını tahminle geçmiyoruz; temassız termometre ile ölçüp kaydediyoruz, çünkü ürünün izin verdiği alt sınırın altındaysak o noktayı ertesi güne bırakmak, ekip bekletmekten daha ucuza gelir.

Kür süresi: Yapıştırıcının tam dayanıma ulaşması için gereken süre sıcaklık düştükçe uzar; yazın birkaç saatte biten bekleme, kışta kat kat artabilir. Ürünün teknik föyündeki sıcaklık-kür tablosunu sahada elimizin altında tutar, o günkü ölçülen sıcaklığa karşılık gelen süreyi işverene yazılı bildiririz. Yarın devam ederiz cümlesi Erzurum kışında çoğu zaman geçerli değildir; sıra imalatın programı buna göre kurulur.

Pratik sonucu şu: kapalı ve ısıtılabilen hacimlerdeki imalatları kışa, açıkta kalanları havanın uygun olduğu döneme yığmaya çalışıyoruz. İşin sırasını hava belirliyorsa, bunu baştan söylemek daha dürüst.

Kesim, duvar açma ve kontrollü kırım: yeni imalata yer açmak

Güçlendirme uygulamalarında yeni elemanın oturacağı yerin boşaltılması gerekir. Burada iki yöntem arasında seçim yaparız: elmas testere ile kesip parça halinde almak ya da kırıcıyla parçalamak. Kesim, çevredeki betona titreşim bindirmediği için mevcut yapıyı zorlamaz ve kesim hattı düzgün çıkar; ama kesilen parçanın ağırlığı ve nasıl indirileceği önceden planlanmak zorundadır. Duvar testeresiyle alınan bir döşeme parçasının ağırlığını hesaplamadan kesime başlamak, sahada çözülemeyecek bir durum yaratır.

Bölme duvar kaldırma, kapı-pencere boşluğu açma, döşemede geçiş boşluğu oluşturma gibi işlerde elmas kesim kullanıyoruz; testere derinliğinin yetmediği kalın kesitlerde tel kesim devreye giriyor. Kesim öncesi hattı çizer, hattın iki tarafındaki donatı düzenini de tararız; beklenmedik bir donatı demeti çıkarsa hem disk ömrü hem iş süresi değişir.

Kırım tarafında kontrollü bir iş var: yeni betonun tutunacağı yüzeyde şerbet tabakasının alınması, agrega görünecek şekilde pürüzlendirme, mevcut donatıya zarar vermeden pas payının sıyrılması. Bu iş acele edilirse donatı eğilir ya da beton içeriden çatlar; küçük darbeli aletle düşük tempoda ilerlemek, sonradan tamir etmekten hızlı.

Erzurum kışında bu işlerin bir de artık malzeme tarafı var. Kesimden çıkan su ve çamur, dışarıda kısa sürede donuyor; hem geçiş güvenliği hem de temizlik açısından çamuru olduğu yerde bırakmıyoruz. Islak vakumla toplayıp taşıyor, donan yüzeyleri kimyasal tuzla eritmek yerine mekanik olarak temizliyoruz; çünkü tuzlu su hem mevcut donatı hem de yeni imalat için istenmeyen bir şey.

Eskişehir'den Erzurum'a: mesafe, planlama ve fiyatın hesabı

Merkezimiz Eskişehir'de. Erzurum'da şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yok; başka illerde de yok. Erzurum işlerine ekip ve ekipman Eskişehir'den karayoluyla gidiyor ve aradaki mesafe bin kilometrenin üzerinde. Bunu gizlemenin anlamı yok, çünkü mesafe hem planlamayı hem de maliyeti doğrudan belirliyor.

Bu mesafeyle çalışmanın kuralı, sahaya bir kez gidip işi bitirecek şekilde hazırlanmak. Yola çıkmadan önce delik planını, çap-derinlik listesini, elemanların gerçek ölçülerini, çalışma yüksekliğini, sahada elektrik ve su olup olmadığını, çalışma saatlerindeki kısıtı netleştiriyoruz. Eksik bilgiyle gidilen bir Erzurum işinde ikinci sefer, işin kendisinden pahalıya gelir. Kışın ayrıca yol durumunu takip ediyor, ekibi tipi ihtimali olan bir güne denk getirmemeye çalışıyoruz.

Fiyat konusunda net olalım: bu sayfada rakam yok, çünkü elimizde her işe uyan bir liste yok ve uydurma rakam vermek kimseye fayda sağlamaz. Bunun yerine hesabın hangi kalemlerden çıktığını yazayım. Filiz ve ankrajda delik çapı, delik derinliği ve toplam adet; betonun sertliği ve donatı yoğunluğu, çünkü donatıya sık rastlanan bir bölgede ilerleme yavaşlar; kullanılacak kimyasalın türü ve tüketimi. Kesimde kesilen yüzey alanı, yani kesim boyu ile derinliğin çarpımı; parçanın ağırlığı ve nasıl indirileceği. Kırımda kaldırılacak hacim ve molozun taşınması. Bunların üstüne çalışma yüksekliği ve iskele ihtiyacı, sahada su-elektrik olup olmaması, gece veya mesai dışı çalışma zorunluluğu, kış şartlarında gereken ısıtma ve bekleme süreleri, bir de yol ile konaklama ekleniyor. Erzurum için verdiğimiz teklifte mesafe kalemi ayrı görünür; işin metrajıyla birlikte ne olduğu bellidir.

Teklif için istediğimiz üç şey aynı kalıyor: güçlendirme projesinin delik planı sayfaları, çalışılacak elemanların fotoğrafları ve sahanın erişim durumu. Bu üçü elimize geçtiğinde iş süresini ve ekip büyüklüğünü sağlıklı çıkarabiliyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Erzurum'da kolonda güçlendirme için delik açtırmak istiyorum, projem yok. Yapabilir misiniz?

Hayır. Kolon, kiriş, perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, parça almıyoruz. Güçlendirme işlerinde bu belge zaten sürecin bir parçası; elinizde yoksa önce projeyi hazırlayacak bir mühendisle görüşmeniz gerekir. Taşıyıcı olmayan bölme duvar ve dolgu duvar işlerinde durum farklıdır, orada yetkili onayı ile ilerleyebiliriz.

Kışın Erzurum'da filiz ekimi yapılabilir mi?

Yapılabilir, ama koşullu. Kullanılan kimyasalın izin verdiği en düşük beton yüzey sıcaklığı vardır; bunu sahada ölçeriz. Sıcaklık sınırın üstündeyse kartuşu şartlandırıp, deliği kurutup uygulanır; ancak kür süresi soğukta belirgin şekilde uzar ve sıra imalat bu süreye göre planlanır. Sıcaklık sınırın altındaysa ya ortamı ısıtırız ya da o imalatı erteleriz. Süreyi kısaltmak için kür beklemesinden kısmak, işin tamamını riske atmak demektir.

Delik açarken mevcut donatıyı keserseniz ne olur?

Bu yüzden delik öncesi tarama yapıyoruz. Yine de donatıya temas edilirse durur, noktayı işaretler ve projeciye bildiririz; kararı o verir. Kesilen bir donatının yerine yeni delik açıp devam etmek bizim yetkimizde değil. Tarama, kontrol deliği ve ilerlemede sesin takibi, bu durumun önüne geçmek için var.

Karot delme ile filiz ekme deliği aynı şey mi?

Hayır. Karot, silindirik bir çekirdek çıkaran su soğutmalı elmas uçla açılır; numune almak ya da tesisat geçişi gibi amaçlarla kullanılır. Filiz ekme deliği ise donatının ekileceği, çapı ve derinliği projeyle belirlenmiş, yapıştırıcıyla doldurulacak bir deliktir; burada belirleyici olan cidarın temizliği ve deliğin dolumudur. İkisinde de elmas uç kullanılır, ama beklenen sonuç ve uygulama disiplini ayrıdır.

Ekilen filizlerin sağlamlığı nasıl kontrol edilir?

Yaygın yöntem çekme deneyidir: seçilen filizlere kür süresi dolduktan sonra proje ya da yapı denetimin belirlediği yükün uygulanmasıdır. Deney için ayrı bir ekip ve ekipman gerekir; biz uygulama tarafındayız, deneyin planlanmasını işin takvimine baştan koyarız. Bizim kendi kontrolümüz ise uygulama sırasında tutulur: delik derinliği, temizlik adımları, kullanılan kartuş ve ölçülen sıcaklık kaydedilir.

Erzurum'a sadece birkaç delik için gelir misiniz?

Mesafe bin kilometreyi geçtiği için birkaç delik tek başına yolu karşılamaz; bunu açıkça söylüyoruz. Böyle durumlarda ya işi aynı bölgedeki başka bir işle aynı sefere denk getiriyoruz ya da işin kapsamı büyüyene kadar bekliyoruz. Küçük iş için yola çıkıp maliyeti müşteriye bindirmek yerine, durumu baştan konuşmayı tercih ediyoruz.