Kahramanmaraş Yapısal Güçlendirme

Kahramanmaraş'ta bir güçlendirme şantiyesine girdiğimizde elimizde onaylı proje çıktısı, donatı tarayıcı, karot makinesi ve elmas takım kutusu olur; hesap makinesi ve çizim kalemi olmaz. Biz güçlendirmeyi projelendiren taraf değiliz; işimiz, bir inşaat mühendisinin çizdiği detayın betona birebir geçirilmesi. Filiz deliği hangi aksta, hangi çapta ve derinlikte açılacak; yeni perdenin geçeceği döşeme nereden kesilecek; ankraj deliğindeki toz nasıl temizlenecek; çıkan su ve çamur binadan nasıl dışarı alınacak. Bu sayfada sahada ne yaptığımızı, neyi yapmadığımızı ve fiyatın hangi kalemlerden çıktığını anlatıyorum.

Kahramanmaraş'ta güçlendirme şantiyesinde bizim işimiz nerede başlar

Güçlendirme dosyasında biz tek bir halkayız: beton üzerinde yapılan mekanik işlem halkası. Bir binada perde ekleneceğine ya da kolonun sargılanacağına biz karar vermeyiz; o kararı veren mühendisin çizdiği detayı sahada uygulanabilir hale getiririz.

Kahramanmaraş merkezde Onikişubat ve Dulkadiroğlu tarafındaki yapı stoğu farklı dönemlere ait. Ahır Dağı eteğine doğru çıkan eğimli parsellerde bodrum katları kısmen toprağa gömülü, perdeleri kalın binalar var; ovaya bakan tarafta daha yeni karkas yapılar. Elbistan, Afşin, Pazarcık, Türkoğlu ve Göksun taraflarında şantiyeye ulaşım ve elektrik-su temini merkezdekinden farklı planlanmak zorunda. Bunların hepsi bizim için teknik veri: hangi makineyi getireceğimizi, kaç metre hortum çekeceğimizi, tozlu mu sulu mu çalışacağımızı bu belirliyor.

Bize gelen güçlendirme kaynaklı kesim ve delme işleri şu başlıklarda toplanıyor:

• Yeni betonarme elemanın mevcut yapıya bağlanması için filiz ekme delikleri
• Çelik plaka, köşebent ve konsol bağlantıları için kimyasal ankraj delikleri
• Yeni düşey elemanın kat geçişi için döşemede karot ya da elmas testere ile açıklık
• Tesisat ve havalandırma için çaplı karot delikleri
• Kaldırılacak bölme duvarların kontrollü sökümü, duvarda kapı-pencere boşluğu açılması
• Beton kalitesi kontrolü için numune karotu alınması

Bu listenin dışına — mantolama, projelendirme, statik hesap — çıkmıyoruz. Sebebi tevazu değil, iş tanımı: kesim ve delme kendi başına tam zamanlı bir uzmanlık.

Taşıyıcı elemana dokunmadan önce: onaylı proje şartı

Bu, üzerinde pazarlık yapmadığımız tek maddedir. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve döşemede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmayız; ne delik açarız, ne boşluk keseriz. Telefonda "sadece 10 santim, bir şey olmaz" cümlesini çok duyduk; taşıyıcı elemanda 10 santimin bir şey olup olmayacağına bakması gereken kişi biz değiliz.

Pratikte bu şu demek: şantiyeye gelmeden önce güçlendirme projesinin ilgili paftasını, kesit ve detaylarını isteriz. Yapı denetime tabi işlerde denetim ekibi işlemin başında sahada olsun isteriz. Proje yoksa ya da sahada "burası da olsun" diye ek delik çıkıyorsa işi durdurur, sorumlu mühendisin yazılı onayını bekleriz. Bu bekleme zaman kaybettirir; kaybettirsin. Kolonu delip sonra "biz söylemiştik" demenin faydası yok.

Taşıyıcı olmayan bölme duvarda, şap üstünde ve zemin betonunda iş çok daha hızlı ilerler. Hangi duvarın taşıyıcı olmadığını da gözle değil, projeden teyit ederiz.

Donatı taraması: delik yerini göz değil tarama belirler

Güçlendirme işlerinde delik yoğunluğu yüksektir; bir aksta onlarca filiz deliği yan yana gelir ve bir kısmı projede işaretli olsa bile mevcut donatıya denk gelir. Ucun donatıyı kesmesi iki sorun çıkarır: kesilen çubuk elemanın kapasitesinden götürür, kesik uçtan giren nem yıllar içinde korozyon başlatır.

Bu yüzden güçlendirme deliklerinden önce tarama yaparız: donatı hattını ve pas payını yüzeyde işaretler, delik merkezlerini bu işaretlere göre birkaç santim kaydırırız. Kaydırma keyfi olmaz; projedeki aralık ve kenar mesafesi toleransının içinde kalmalı, dışına taşıyorsa mühendise sorarız. Donatının kaçınılmaz olarak kesileceği durumlarda karar bizim değil, projeyi çizenindir ve yazılı alınır.

Taramanın ikinci faydası tesisat tarafında: yaşayan binalarda döşeme içinden ısıtma borusu, elektrik borusu ve pis su hattı geçer. Yerden ısıtmalı dairelerde tarama yapmadan tek bir delik bile açmayız; bir borunun patlaması hem alt kattaki daireyi hem işin takvimini bozar.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj: işin kalitesi deliğin içinde saklıdır

Filiz ekme, dışarıdan "delik aç, demiri sok, yapıştırıcı sık" gibi görünen ama sahada en çok yanlış yapılan iş kalemidir. Çekip çıkan filizlerin sebebi çoğunlukla ne kimyasalın markası ne demirin çapıdır; deliğin hazırlanışıdır.

Sırayla yaptığımız şu: delik çapı ve derinliği projeden okunur, matkap ucuna derinlik durdurucu takılır, delik dik açıda açılır. Sonra içi basınçlı hava ile üflenir, çelik tel fırça ile fırçalanır, tekrar üflenir. Bu üfle-fırçala-üfle döngüsünü ürünün istediği sayıda tekrarlarız. Delikte kalan un gibi beton tozu, kimyasalla beton arasında ayırıcı tabaka gibi davranıp aderansı düşürür. Islak açılan deliklerde su tamamen alınmadan kimyasal sıkılmaz.

Kartuş, hava boşluğu kalmasın diye deliğin dibinden başlanıp uç geri çekilerek sıkılır. Demir döndürülerek itilir, taşan kimyasal deliğin ağzında halka yapar — o halka doğru dolum yaptığımızın işaretidir. Sonra kür süresi boyunca filize dokunulmaz. Sıcaklık kür süresini doğrudan etkiler: Kahramanmaraş'ta yaz ortasında güneş gören bir cephede kimyasal beklenenden hızlı priz alır, kışın Elbistan ve Göksun tarafında süre uzar. Kartuşun ve betonun sıcaklığını ölçer, üreticinin tablosuna göre bekleriz.

Kimyasal ankrajda mantık aynıdır; fark, ucunda demir yerine dişli çubuk ya da bağlantı elemanı olmasıdır. Çelik plaka bağlantılarında plakanın delik şablonu ile betondaki deliklerin birbirini tutması gerekir; bu yüzden şablonu yerinde tutup delikleri şablon üzerinden açarız. Sonradan zorlanan, ovalleştirilen delik hem plakayı hem ankrajı yorar.

Döşeme ve perde açıklıkları: karot mu, elmas testere mi, tel kesme mi

Yeni bir düşey eleman eklenecekse o elemanın kattan kata geçmesi gerekir; bu da döşemede planlı bir boşluk demektir. Yöntemi üç şeye bakarak seçeriz: kesitin kalınlığı, boşluğun geometrisi ve çevredeki hassasiyet.

• Karot: Yuvarlak ve sınırlı çaptaki geçişler, tesisat delikleri, ankraj yuvaları ve numune alımı için. Titreşimi en düşük yöntem olduğu için dolu ve hasarlı yapılarda ilk tercihimiz. Köşeli boşluk gerekiyorsa köşelere karot atıp aralarını testereyle birleştiririz; kesim köşede taşmaz.
• Elmas duvar testeresi: Düzgün kenarlı, doğrusal, kalın kesitli açıklıklar için. Ray üzerine kurulur, dar bir tolerans bandında ilerler; kenar düzgünlüğü sonraki kalıp ve dolgu işini kolaylaştırır.
• Tel kesme: Testere bıçağının çapının yetmediği çok kalın kesitlerde, temel altlarında, geometrisi zor bölgelerde. Kurulumu uzun sürer ama başka yöntemin giremeyeceği yere girer.
• Hidrolik kırıcı ve pens: Sadece taşıyıcı olmayan dolgu duvarlarda, kesim hattı elmasla belirlendikten sonra iç kısmın alınmasında.

Elmas takımın kendisi de işin bir parçası. Segment sertliği kesilecek betona göre seçilir: yüksek dayanımlı, sıkı agregalı betonda yumuşak matrisli segment; aşındırıcı agregalı, düşük dayanımlı betonda daha sert matrisli segment iş görür. Yanlış segmentle ya uç parlar kesmez ya da çok hızlı tükenir. Güçlendirme yapılarında donatı yoğun olduğu için donatıya dayanıklı, yüksek konsantrasyonlu uçlarla gideriz; bu uçlar pahalıdır ama donatılı kesitte tek uçla daha fazla metre alır.

Su, çamur ve toz: içinde insan yaşayan binada çalışmak

Elmas kesim ve karot işi su ister: su segmenti soğutur, tozu bastırır, talaşı delikten dışarı taşır. Ama aynı su, önlem alınmazsa binanın içinde çamur olarak dolaşır. Güçlendirme işleri çoğu zaman boşaltılmış binalarda yapılsa da, alt katları kullanılmaya devam eden işlerle de karşılaşıyoruz.

Uygulamamız şu: karot makinesinin tabanına vakumlu su toplama halkası takarız, kesim hattı boyunca alçak bariyer ve naylon serilir, biriken su ıslak vakumla anında çekilir. Alt kata da örtü seririz, çünkü döşemeyi delen su aşağıya damlar. Çamurlu suyu binanın giderine ya da asansör kuyusuna vermeyiz; bidonda toplarız. Çimento çamuru kuruduğunda taşlaşır, bir daireyi temizlemek kesimden uzun sürer.

Su verilemeyen yerler de var: elektrik panosunun yanı, aktif trafo odası, asansör makine dairesi, arşiv. Buralarda toz emişli kuru sistemle çalışırız; kesim hızı düşer, uç ömrü kısalır, ama ıslak çalışmanın riski alınmaz. Hangi yöntemle çalışacağımıza keşifte karar verip işverene önceden söyleriz, çünkü bu karar süreyi de değiştirir.

Fiyat nasıl hesaplanır — burada rakam yok, yöntem var

Sayfada hazır bir liste bulamayacaksınız; çünkü dürüstçe yazabileceğimiz sabit bir liste yok. Aynı çaptaki iki karot deliği, iki farklı binada iki farklı maliyet çıkarır. Teklif verirken baktığımız kalemler şunlar:

• Kesit kalınlığı ve delik çapı: Maliyetin ana ekseni; metre değil, kesilen hacim belirleyici.
• Donatı yoğunluğu: Donatıdan geçen her santim, boş betondan geçen santimden çok daha fazla elmas tüketir.
• Beton dayanımı ve agrega yapısı: Sert ve sıkı agregalı beton hem yavaş ilerler hem uç yer.
• Adet ve tekrar: Aynı yerde yüzlerce filiz deliği varsa makine bir kez kurulur, birim maliyet düşer; beş ayrı katta beşer delik aynı toplamdan pahalıya gelir.
• Erişim: Asansör var mı, malzeme kaçıncı kata elde taşınacak, iskele mi platform mu gerekiyor.
• Altyapı: Sahada elektrik ve su var mı; yoksa jeneratör ve su tankıyla mı geleceğiz.
• Çalışma saati ve moloz: Gündüz mü gece mi çalışılacak, kesilen parça sahada mı bırakılacak yoksa indirilip taşınacak mı.

Bu kalemleri görmeden verilen rakam tahmindir ve sahada değişir. Bizim tercihimiz, projeyi ve fotoğrafları görüp gerekiyorsa keşfe gelmek ve yazılı teklif vermek; sonradan "şu da çıktı" diye ek kalem açmamak.

Merkezimiz Eskişehir, Kahramanmaraş'a nasıl geliyoruz

Açık yazalım: firmanın merkezi Eskişehir'dedir. Kahramanmaraş'ta şubemiz yok, orada bekleyen yerel ekibimiz de yok. Karayoluyla mesafe 700 kilometreyi aşıyor ve bu planlamamızı doğrudan belirliyor.

Çalışma biçimimiz şöyle: tek bir küçük iş için gidip gelmeyiz, çünkü ulaşım payı işin kendisinden büyük olur. Anlamlı hale gelen işler, ekibin birkaç gün ya da hafta sahada kalacağı hacimdeki işlerdir — bir binanın tüm güçlendirme delikleri, birden fazla blok, ya da aynı bölgede birleştirilebilen birkaç iş. Ekip Eskişehir'den makineyle çıkar, sahaya kurulur, iş bitene kadar kalır.

Buna karşılık "yarım saat içinde oradayız" diyemeyiz, demeyiz de. Onun yerine tarih veririz ve o tarihte oluruz. Uzaktan gelen ekip için en pahalı şey ikinci kez gitmektir; bu yüzden keşfi ciddi yapar, yedek uç ve yedek makine getirir, elektrik ve su konusunu şantiyeyle önceden konuşuruz.

Sık Sorulan Sorular

Kolonuma güçlendirme için delik açtırmak istiyorum, projem yok. Yapar mısınız?

Hayır. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve döşemede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyor, kesim yapmıyoruz. Önce bir inşaat mühendisine güçlendirme detayını çizdirmeniz gerekiyor; detay elinizde olduğunda uygulamayı biz yaparız. Taşıyıcı olmayan bölme duvarlarda ve zemin betonunda bu şartı aramıyoruz.

Filiz ekme ile kimyasal ankraj arasındaki fark ne?

İkisinde de mantık aynı: delik açılır, temizlenir, kimyasal doldurulur, çelik eleman gömülür. Fark ucundaki elemanda. Filiz ekmede nervürlü inşaat demiri gömülür ve yeni dökülecek betonun donatısına bağlanır. Kimyasal ankrajda dişli çubuk ya da saplama gömülür; üzerine plaka, konsol veya makine kaidesi bağlanır. Delik hazırlığı ve kür disiplini ikisinde de aynı ciddiyette olmalı.

Binada oturuyoruz, kesim sırasında evden çıkmamız gerekir mi?

Çalışılan dairenin ve doğrudan alt-üst komşunun o gün boş olması işi hem hızlandırır hem güvenli kılar; diğer daireler için genelde tahliye gerekmez. Kesim gürültülüdür ve suyla çalışıldığı için çevrede ıslaklık olur; bunu bariyer, örtü ve ıslak vakumla sınırlarız. Su verilemeyecek yerlerde toz emişli kuru sisteme geçeriz.

Karot ucu donatıyı keser mi, kesilirse ne olur?

Elmas uç donatıyı keser; mesele kesip kesemeyeceği değil, kesilmesinin uygun olup olmadığı. Bu yüzden delikten önce tarama yapıp merkezleri kaydırıyoruz. Kaydırma tolerans dışına çıkacaksa ya da kesilmesi kaçınılmazsa kararı projeyi çizen mühendis verir; yazılı onay olmadan devam etmeyiz.

Mantolama ve güçlendirme projesini de siz yapıyor musunuz?

Hayır. Biz kesim ve delme tarafındayız: karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj. Projelendirme, statik hesap ve mantolama iş tanımımızın dışında. Elinizde onaylı proje varsa o projenin beton üzerindeki bütün kesim ve delme kalemlerini yaparız.

Kahramanmaraş'a gelmeniz ne kadar sürer, ne kadar iş için geliyorsunuz?

Merkezimiz Eskişehir; Kahramanmaraş'ta şubemiz ya da yerel ekibimiz yok, mesafe karayoluyla 700 kilometrenin üzerinde. Tek bir delik ya da yarım günlük iş için gelmeyi önermiyoruz, ekonomik olmuyor. Ekibin sahada birkaç gün kalacağı hacimdeki işler için tarih verip o tarihte makinelerle geliyoruz. Emin değilseniz projeyi ve fotoğrafları gönderin; gelmeye değer mi değmez mi açıkça söyleyelim.

Beton dayanım tespiti için numune karotu da alıyor musunuz?

Evet. Numune alımında delik yeri, çap ve silindirin bozulmadan çıkarılması önemli; numune laboratuvara sağlam gitmezse sonuç işe yaramaz. Nereden alınacağını ilgili mühendis belirler, biz o noktadan usulüne uygun alırız.