Kahramanmaraş Karot

Kahramanmaraş'ta bir betonun içine girmeden önce o betonun ne olduğunu bilmek gerekiyor. Aynı çaptaki ucu, aynı devirde, aynı su debisiyle iki farklı yapıda çalıştırırsanız birinde tertemiz bir delik çıkar, diğerinde soket parlar ve uç iş görmez hale gelir. Askarot olarak karot delme ve beton kesme işini bu ayrımın üzerine kuruyoruz: önce betonu ve içindeki donatıyı okuyoruz, sonra çapı, segment matrisini, devri ve suyu ona göre ayarlıyoruz. Buradaki işlerimiz karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj başlıkları altında toplanıyor.

Şehrin yapı stoğu son yıllarda ciddi biçimde değişti; bir tarafta yeni dökülmüş, donatısı sık, mukavemeti yüksek betonarme var, diğer tarafta yılları olan, agregası farklı, karbonatlaşmış eski beton var. Bu iki beton aynı uçla delinmez. Elbistan, Afşin, Göksun tarafına çıktığımızda ise iş sadece beton değil; taş duvar, moloz dolgu, kalın temel kesiti gibi işler de karşımıza geliyor.

Kahramanmaraş'a Eskişehir'den Çıkıyoruz

Merkezimiz Eskişehir. Kahramanmaraş'ta şubemiz yok, orada bekleyen yerel bir ekibimiz de yok. Bunu en baştan yazıyorum çünkü mesafe hem planlamayı hem de işin nasıl fiyatlandığını doğrudan etkiliyor. Eskişehir ile Kahramanmaraş arası 800 kilometrenin üzerinde bir yol; ekip ve ekipman aynı araca yüklenip yola çıkıyor. Bunun pratikteki karşılığı şu: yarım saatlik tek bir delik için o yolu gitmek ne bize ne size mantıklı gelir.

Bu yüzden Kahramanmaraş işlerini toplu planlıyoruz. Yola çıkmadan önce sizden istediğimiz bilgi nettir: delik sayısı ve çapları, beton kalınlığı, elemanın taşıyıcı olup olmadığı, kata nasıl çıkılacağı, şantiyede su ve elektrik olup olmadığı. Bunlar netse doğru ucu, doğru makineyi ve yeterli yedeği araca koyup çıkarız; eksik gelirse sahada eksik ekipmanla kalırız. Onikişubat ve Dulkadiroğlu tarafına gelen ekip aynı gün Türkoğlu veya Pazarcık'taki ikinci bir işi de programa alabilir; Elbistan ve Afşin tarafı ayrı gün planlanır.

Çap Seçimi: 52 mm'den 600 mm'ye Hangi İş Hangi Uç

Karot işinde ilk soru "hangi çap" değil, "bu delikten ne geçecek" sorusudur. Geçecek boruyu veya kanalı bilmeden çap seçmek, ya deliği dar bırakır ya da gereksiz büyük açıp beton kesitini zayıflatır. Kullandığımız bant kabaca 52 mm ile 600 mm arasındadır:

• 52-82 mm: Elektrik tesisatı, buat ve kablo kanalı, klima bakır borusu ve drenaj hattı. Bu bantta delik sayısı çok olur; asıl mesele deliklerin aynı hizada ve aynı kotta çıkmasıdır.
• 100-127 mm: Banyo ve mutfak aspiratörü, havalandırma menfezi, pis su hattı. Katlar arası dikey geçişlerde en sık kullandığımız aralık burasıdır.
• 150-200 mm: Baca ve şönt bağlantıları, kombi atık gazı, yağmur iniş boruları, kalın havalandırma kanalları.
• 250-350 mm: Kolektör geçişleri, şaft açıklıkları, makine dairesi boru geçişleri.
• 400-600 mm: Ana boru geçişleri, altyapı bağlantıları, kalın perde ve temel kesitlerinden yapılan geçişler. Bu bantta makine sehpasının sabitlenmesi işin yarısıdır.

Büyük çaplarda beton kalınlığı da devreye girer. Kalın kesitlerde uzatma mili ve ara temizlik gerekir; karot göbeği içeride sıkışmasın diye belirli aralıklarla ucu geri çekip çamuru boşaltırız. Çok kalın kesitlerde iki taraftan karşılıklı delme yaparız ve eksenin tutması için her iki yüzü de aynı referanstan ölçeriz.

Elmas Segment ve Soket Seçimi: Ucu Betona Göre Takıyoruz

Karot ucunun ömrünü ve kesme hızını belirleyen elmas tanesi değil, o taneyi tutan matristir. Kural şudur: sert ve aşındırıcılığı düşük betonda yumuşak matris, aşındırıcı ve görece yumuşak betonda sert matris kullanılır. Sert betona sert matrisli uç takarsanız elmas açığa çıkamaz, soket parlar ve uç beton üzerinde sürtünür. Tersini yaparsanız segment hızla aşınır, uç birkaç delikte biter.

Sahada bunu iki şeye bakarak anlıyoruz: çıkan çamurun kıvamı ve makinenin çektiği yük. Uç ilerlemiyor, motor zorlanıyor ve çamur incelmişse soket parlamıştır; aşındırıcı bir blok üzerinde birkaç saniye çalıştırıp elmas tanelerini yeniden açığa çıkarırız.

Donatı yoğunluğu ikinci belirleyicidir. Sık donatılı yeni betonarmede donatı kesmeye uygun, segment yüksekliği ve dizilimi buna göre seçilmiş uç kullanırız; normal beton ucuyla donatıya girmek hem ucu yakar hem de deliğin ekseninin kaçmasına yol açar. Duvar testeresi bıçağı ve elmas halat segmenti için de mantık aynıdır: kesilecek kesitin beton sınıfına ve donatı durumuna göre seçilir.

Su Soğutma ve Çamur Yönetimi

Sulu karot delmede su üç iş yapar: segmenti soğutur, kesme yüzeyindeki talaşı dışarı taşır, tozu bastırır. Su debisini çıkan çamura bakarak ayarlarız. Çamur koyu ve az geliyorsa su yetersizdir, segment ısınır; neredeyse berrak akıyorsa su fazladır ve ilerleme yavaşlar. Doğru ayar, sütlü kıvamda ve sürekli akan bir çamurdur.

Asıl mesele bu çamurun nereye gittiğidir. Oturulan bir dairede veya alt katı kullanımda olan bir binada çamurun kontrolsüz yayılması, işin kendisinden büyük bir soruna dönüşür. Makinenin çevresine su toplama halkası kuruyor, çamuru ıslak vakumla anında çekiyor ve deliğin çıkış tarafını da kapatıyoruz. Zemin ve duvar korumasını işe başlamadan önce yaparız.

Suyun hiç kullanılamayacağı yerler de var: elektrik panosu dibi, aktif sunucu odası, su temasına kapalı imalatın olduğu mekanlar. Delik tuğla, bims veya gaz beton gibi bir malzemedeyse orada toz emişli kuru delme yapılabilir; betonarmede kuru delme ucun ömrü açısından tercih edilmez, oradaki çözüm su miktarını azaltıp emişi artırmaktır.

Kahramanmaraş'ın kışı, özellikle Elbistan ve Göksun tarafındaki yüksek kesimlerde, su tarafında ayrı bir kalem. Gece donmuş hortumla sabah makineye su vermeye kalkarsanız pompayı yakarsınız. Kış işlerinde akşam sistemi boşaltıyor, sabah suyu temiz alıp tanka dolduruyoruz.

Donatı Taraması ve Taşıyıcı Eleman Kuralı

Deliği açmadan önce donatı tarayıcı ile yüzeyi tarıyoruz; tarama donatıların yerini, aralığını, paspay derinliğini ve kabaca çapını verir. Cihazın sınırı da var: yoğun donatı ağının altındaki ikinci ve üçüncü katmanlar her zaman net okunmaz, cihaz röntgen değildir. Bu yüzden tarama sonucunu varsa projeyle karşılaştırıyoruz. İkisi çelişiyorsa deliği birkaç santim kaydırmak, çapı küçültmek veya geçişi iki küçük delikten yapmak gibi seçenekleri konuşuyoruz.

Taşıyıcı eleman kuralımız net: Kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı döşeme üzerinde statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyor, kesim yapmıyoruz. Onay yazılı gelmeden makineyi kurmayız; bu, işi geri çevirmek anlamına gelse bile değişmez. Taşıyıcı bir elemandan alınan yanlış kesit, o binanın taşıma kapasitesini kalıcı olarak düşürür ve geri dönüşü yoktur. Bölme ve dolgu duvarlarda ise iş projeye gerek kalmadan yürür.

Delik Kalitesi: Cidar, Eksen ve Çıkış Ağzı

İyi bir karot deliği üç şeyle ölçülür. Birincisi eksenin tutmasıdır; delik, girdiği yerden çıkması gereken yere sapmadan ulaşmalıdır. Bunu sağlayan ucun kendisi değil, makine sehpasıdır. Sehpayı ya dübelle sabitleriz ya da düzgün yüzeylerde vakum plakasıyla tutarız; dübel deliği açılacaksa bunu önceden söyleriz, çünkü o da yüzeyde iz bırakır. Sehpa oynarsa delik konikleşir ve uç sıkışır.

İkincisi cidar düzgünlüğüdür. Elmas karotla açılan deliğin iç yüzeyi camlaşmış gibi düzgün çıkar. Tesisat geçişi için bu avantajdır: boru rahat girer, sızdırmazlık malzemesi düzgün oturur. Ancak kimyasal ankraj ve filiz ekme söz konusu olduğunda düzgünlük tersine çalışır; yapıştırıcının mekanik kenetlenmesi darbeli matkapla açılmış pürüzlü cidarda daha yüksektir. Bu yüzden ankraj deliklerini, ürünün onay şartları elmas karotu kapsamıyorsa darbeli uçla açar ya da cidarı özel fırçayla tırtıklarız. Bu ayrımı atlayan bir ekip, yükün neden beklenenden düşük çıktığını anlayamaz.

Üçüncüsü çıkış ağzıdır. Uç karşı yüzeye yaklaşırken arkada destek kalmadığı için çıkışta beton parçası koparak patlayabilir; görünen yüzeylerde bunun kabul edilebilir bir tarafı yoktur. Çözüm ya karşı yüzeyden destek vermek ya da kalınlığın son bölümünü karşı taraftan delerek tamamlamaktır.

Numune Karotu ile Tesisat Deliği Aynı İş Değil

İki iş de aynı makineyle yapılıyor diye aynı iş sanılıyor, halbuki amaçları taban tabana zıt. Tesisat deliğinde önemli olan boşluktur; çıkan beton silindiri atılır. Hız, eksen ve temizlik önceliklidir.

Numune karotunda ise çıkan silindirin kendisi üründür ve zarar görmemesi gerekir. Devri düşürüyor, ilerlemeyi yavaşlatıyor, silindiri kırmadan çıkarmak için ayrı bir dikkat gösteriyoruz. Alım noktasını biz seçmeyiz; numunenin nereden, kaç adet ve hangi çapta alınacağını laboratuvar veya işin statik sorumlusu belirler. Boy/çap oranını da laboratuvar söyler, çünkü basınç deneyinin sonucu doğrudan bu orana bağlıdır. Numunenin donatı içermemesi istenir; bu yüzden burada donatı taraması daha da kritiktir.

Numune alındıktan sonra geride kalan boşluk açık bırakılmaz, tamir harcıyla doldurulur. Numuneler etiketlenip alındığı noktayla eşleştirilerek teslim edilir; hangi numunenin nereden geldiği karışırsa deney sonucu da anlamsızlaşır.

Kesme, Duvar Açma, Kırım, Filiz Ekme ve Ekipman Parkı

Beton kesme tarafında iş, kesilecek kesitin kalınlığına göre ayrışır. Ray üzerinde çalışan duvar testeresiyle düşey ve yatay kesitleri bıçak çapının izin verdiği derinliğe kadar alırız; zemin testeresi derz, yol ve döşeme kesimleri içindir; kesit kalınlaştığında elmas halat devreye girer. Her üç yöntemde de kesilen parçanın ağırlığı ve nereden indirileceği kesim başlamadan planlanır.

Duvar açma işlerinde ilk soru yine aynıdır: bu duvar taşıyıcı mı, değil mi. Bölme duvarda kapı veya pencere boşluğu açmak, lento çözümüyle yürüyen düz bir iştir; betonarme perdede aynı iş statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan yapılmaz. Beton kırma işlerinde kesme ile kırımı birlikte kullanırız: kırılacak alanın sınırını önce elmas kesimle tanımlar, sonra içini kırıcıyla alırız. Böylece kırım kalması gereken betona ilerlemez, sınır çizgisi düzgün kalır.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerinde belirleyici olan kimyasalın markası değil, delik temizliğidir. Delik derinliği donatı çapına göre belirlenir; delik önce basınçlı havayla, sonra uygun çaptaki fırçayla, sonra tekrar havayla temizlenir ve bu döngü birkaç kez tekrarlanır. Delikte kalan toz, kimyasal ile beton arasına giren bir tabakadır ve çekme dayanımını düşürür. Kartuş, statik karıştırıcı ucuyla deliğin dibinden başlanarak boşluk bırakmadan doldurulur. Kürlenme süresi ortam sıcaklığına bağlıdır; Kahramanmaraş'ın yaz sıcağında kısalır, kışın uzar ve bu süre dolmadan yük verilmez. Talep edilirse ekilen filizlerde çekme testi yaptırılabilir; tasarım sorumluluğu ise projeye aittir.

Ekipman tarafında Kahramanmaraş'a çıkarken karot makineleri, çap gruplarına göre uçlar ve yedekleri, sehpa ve vakum sabitleme aparatları, duvar testeresi, elmas halat düzeneği, su toplama ve ıslak vakum takımı, donatı tarayıcı ve kırıcı ekipman aynı araca yüklenir. Şantiyede elektrik yoksa jeneratör de listeye girer. Bunları tek tek soruyoruz, çünkü eksik kalan bir kalemi 800 kilometre öteden tamamlama şansımız yok.

Sık Sorulan Sorular

Kahramanmaraş'ta şubeniz var mı?

Hayır. Merkezimiz Eskişehir; Kahramanmaraş'ta şubemiz, yerel ekibimiz veya depomuz yok. İşi ekiple ve ekipmanla birlikte Eskişehir'den çıkarak yapıyoruz, bu yüzden randevu verirken yol süresini de hesaba katıyoruz.

Kolon veya perdeye delik açtırabilir miyim?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı döşemede yapılacak her delik ve kesim için yazılı onay istiyoruz. Onay yoksa işi yapmıyoruz. Taşıyıcı olmayan bölme duvarlarda böyle bir şart aranmaz.

Hangi çaplarda karot deliği açıyorsunuz?

Kabaca 52 mm ile 600 mm arasındaki bandı karşılıyoruz. Doğru çapı seçmek için delikten neyin geçeceğini bilmemiz yeterli; boru veya kanal ölçüsünü söylerseniz gerekli payı da hesaba katarak çapı biz belirleriz.

Delme sırasında su akıyor, evim kirlenir mi?

Su toplama halkası ve ıslak vakumla çalışıyor, çalışma alanını işe başlamadan koruyoruz. Katlar arası delmelerde alt kata sızıntı olmaması için çıkış noktasının altını da kapatıyoruz. Suyun kullanılamayacağı yerlerde, malzeme uygunsa toz emişli kuru delme seçeneğini konuşuruz.

Numune karotu ile tesisat deliği aynı iş mi?

Değil. Tesisat deliğinde işe yarayan şey boşluktur, çıkan beton atılır. Numune karotunda ise çıkan silindir üründür; kırılmadan, zarar görmeden alınması gerekir. Numunenin yeri, adedi, çapı ve boy/çap oranı laboratuvar ya da işin statik sorumlusu tarafından belirlenir, biz alım işlemini ona göre yaparız ve boşluğu tamir harcıyla kapatırız.

Fiyatı neye göre belirliyorsunuz?

Sitede fiyat listesi yayınlamıyoruz, çünkü aynı çaptaki iki delik bile aynı işi ifade etmeyebiliyor. Hesabı şu kalemler belirliyor: delik çapı ve adedi, beton kalınlığı, donatı yoğunluğu, elemanın taşıyıcı olup olmaması, çalışma katı ve erişim şartları, su ve elektrik durumu, gece ya da hafta sonu çalışma gereği, iskele veya platform ihtiyacı ve Eskişehir'den Kahramanmaraş'a nakliye. Bu kalemler netleştikten sonra yazılı fiyat veriyoruz; telefonda rakam söyleyip sahada değiştirmeyi doğru bulmuyoruz.

Elbistan, Afşin, Göksun gibi ilçelere de geliyor musunuz?

Geliyoruz, ancak bu ilçeler merkeze de uzak olduğu için ayrı gün olarak planlıyoruz. Aynı bölgede birden fazla iş varsa bunları tek programa toplamak hem süreyi hem nakliye kalemini herkes için mantıklı hale getiriyor.