Erzurum Karot

Erzurum'da bir işe çıkarken çantadan ilk çıkan alet matkap olmuyor; donatı tarayıcı, metre ve kalem oluyor. Karotta asıl karar deliğin nereden geçeceğinde, hangi çapta ve hangi elmas uçla açılacağında veriliyor. Askarot İnşaat olarak merkezimiz Eskişehir. Erzurum'da şubemiz yok, orada sürekli duran bir ekibimiz de yok; bunu baştan söyleyeyim. Erzurum işlerine Eskişehir'den yola çıkıyoruz, bin kilometreyi aşan bir yolu ekipmanla kat ediyoruz ve sahaya tek delik için değil, önceden planlanmış bir program için iniyoruz. Aşağıda karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerini sahada değdiği haliyle anlatıyorum.

Çap Seçimi: 52 mm'den 600 mm'ye Hangi İş Hangi Uçla

Telefonda en sık duyduğum cümle "bir delik açtıracağız" oluyor. Bizim ilk sorumuz hep aynı: o delikten ne geçecek? Karot ucu bir kez daldıktan sonra çapı büyütmek ayrı bir iş, küçültmek imkânsız. Borunun dış çapı, yalıtım kalınlığı ve manşon payı toplanır; çap ondan sonra seçilir. Kullandığımız bantlar kabaca şöyle:

• 52-82 mm: elektrik ve zayıf akım kabloları, veri hattı, klima bakır borusu ve drenajı, doğal gaz kolon geçişleri. Klima deliğini her zaman dışarı doğru hafif eğimli açarız; düz açılan delikten yoğuşma suyu içeri döner.
• 92-132 mm: kombi hermetik baca geçişi, banyo ve mutfak pis su hattı, aspiratör ve davlumbaz kanalı. Erzurum'da doğal gaz dönüşümü yapılan dairelerde en çok bu banttan delik açıyoruz.
• 152-225 mm: havalandırma kanalı, ısı geri kazanım cihazı geçişi, jeneratör egzoz hattı, kapalı otopark egzoz bacası.
• 250-400 mm: ana atık su kolonu, yağmur suyu iniş hattı, büyük kesitli havalandırma.
• 450-600 mm: rögar bağlantıları, bodrum perde geçişleri, altyapı hatlarının yapıya girişi. Bu bantta iş, geçilecek elemanın statik durumu netleşmeden başlamaz.

Büyük çap her zaman doğru çözüm değil: 600 mm'lik tek geçiş yerine aynı kesiti üç adet 200 mm'lik delikle karşılamak elemana daha az müdahale demek olabiliyor.

Elmas Soket ve Segment Seçimi: Betonu Tanımadan Uç Takılmaz

Karot ucunun kesen kısmı, sinterlenmiş metal bir matrisin içine gömülü sentetik elmas tanelerinden oluşur. Buradaki kural çoğu kişinin sandığının tersidir: sert beton yumuşak matris ister, aşındırıcı ve yumuşak beton sert matris ister. Sert betonda yumuşak matris hızlı aşınıp yeni elmas taneleri yüze çıkarır, uç kesmeye devam eder. Aşındırıcı betonda ise sert matris kullanılmazsa segment birkaç delikte biter.

Erzurum'da girdiğimiz her yapının betonu aynı karakterde değil; kimi binada yumuşak bir agrega çıkıyor, kimisinde uç zorlanıyor. Bunu ilk beş santimde ilerleme hızından ve dönen çamurun renginden anlıyoruz. Gerekirse ucu değiştiriyoruz; zorla ilerlemek hem segmenti hem motoru yakar. Uç tarafında baktıklarımız:

• Segment yüksekliği: sıfır uçta yaklaşık bir santimetrelik kesici yükseklik vardır; bu yükseklik gövdeye yaklaştıkça uç emekli olur. Sonuna kadar kullanmak gövdeyi delikte bırakma riskidir.
• Bağlantı tipi: gümüş lehimli soketler sulu çalışmada, lazer kaynaklı soketler ağır zorlamalarda tercih edilir. Gövde ile segment bağı gevşemiş bir ucu sahaya sokmayız.
• Segment geometrisi: oluklu ve turbo segmentler suyun kesme yüzeyine ulaşmasını ve talaşın atılmasını kolaylaştırır. Derin deliklerde ilerleme hızını bu detay belirler.
• Devir-çap ilişkisi: küçük çapta yüksek devir, büyük çapta düşük devirle çalışılır. 600 mm'lik bir ucu 82 mm'nin devrinde döndürmek segmenti anında körletir.

Segment parladığında, yani körelme yaptığında matris aşınmadığı için yeni elmas yüze çıkmaz, uç betona sürtmeye başlar. Çözüm baskıyı artırmak değil; çantamızda bunun için duran açma taşına ucu birkaç santim daldırıp segmenti yeniden açmaktır.

Su Soğutma ve Çamur Yönetimi: Erzurum Soğuğu İşin İçine Girince

Sulu karotta su üç iş birden yapar: segmenti soğutur, kesme yüzeyindeki talaşı dışarı taşır, tozu bastırır. Üçünden biri aksarsa delik değil hasar açılır. Suyun yeterli olup olmadığını dönen çamurdan okuruz: akışkan ve gri geliyorsa iş yolundadır, koyulaşıp macun kıvamına geliyorsa su azdır, buhar başlamışsa su kesilmiştir ve derhal durulur.

Bu bahsin bir de kış tarafı var; Erzurum'da işin en çok emek isteyen kısmı orası. Rakımı yüksek, kışı uzun bir şehirde su devresi başlı başına problemdir. Sahada uyguladıklarımız:

• Su tankını ve hortumları gece araçta bırakmayız; devreyi her paydosta boşaltırız. Donmuş hortum sabah bir saat kaybettirir, çatlamış pompa günü bitirir.
• Kışın ılık su kullanırız. Isıtılmayan bir bodrumda ya da açık alanda dökülen suyun buz yapmaması için toplama işini kesintisiz yürütürüz.
• Uç etrafına su toplama halkası takıp ıslak vakumla emeriz. Yaşanan bir dairede bu halka takılmadan delik açılmaz; çamur parkeye bulaştıysa temizliği işten uzun sürer.
• Karot çamuru su, beton unu ve metal talaşı karışımıdır, alkalidir ve gidere dökülmez. Çökeltme kabında bekletir, katılaşanı moloz olarak çıkarırız.

Her iş sulu yapılmak zorunda da değil: tuğla, gaz beton veya bims bölme duvarda küçük çaplı geçişleri toz emişli kuru karotla açabiliyoruz. Ama donatılı betonda kuru karot yoktur.

Donatı Tarama, Statik Onay ve Taşıyıcı Eleman Kuralı

Deliğin yerini kalemle işaretlemeden önce elektromanyetik donatı tarayıcıyla yüzeyi tararız. Tarayıcı donatının konumunu, yaklaşık derinliğini ve doğrultusunu verir. Yüzey nemliyse ya da paspayı kalınsa okuma zayıflar; böyle durumlarda taramayı iki ayrı doğrultuda tekrarlarız. Amaç deliği donatı aralığına oturtmaktır.

Donatı kesilirse ilerleme yavaşlar, motor torku artar, dışarı gri beton unu yerine metalik parlak talaş gelir; kesmeye uygun olmayan bir uç da zarar görür. Bazı işlerde donatı kesmek kaçınılmazdır ve o zaman uygun uçla, düşük devir ve sabit baskıyla ilerleriz. Ama bunun kaçınılmaz olup olmadığına tek başımıza karar vermeyiz.

İşin en net kuralı burada devreye giriyor ve istisnası yok: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde, statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmayız, kesme yapmayız. Erzurum deprem kuşağında bir şehir; taşıyıcı sistemin bir elemanından donatı kesmek ya da kesit almak binanın hesabını değiştirir. Kararı statik proje müellifi verir, biz uygularız. Onay yoksa iş yapılmaz, ısrar edilse de yapılmaz. Bölme duvarlar ve taşıyıcı olmayan elemanlar bu kapsamın dışındadır.

Delik Kalitesi ve Numune Karotu ile Tesisat Deliğinin Farkı

İyi bir karot deliği yuvarlaktır, diktir ve cidarı düzgündür; üçü de rastlantı değil kurulum işidir. Matkabın oturduğu direği ya dübelle sabitleriz ya da yeterince düzgün, gözeneksiz bir yüzeyse vakumlu tabanla bağlarız. Direk oynarsa delik yamulur, uç sıkışır. Daldırmada ilk santimlerde düşük baskıyla yuva açar, uç merkeze oturunca normal baskıya geçeriz. Çıkışta ters problem vardır: son bir iki santimde baskı azaltılmazsa karşı yüzden koparak çıkan parça sıvayı ya da fayansı patlatır. Görünür yüzeylerde karşı tarafa tahta destek koyarız.

Cidar düzgünlüğü estetik değil fonksiyonel bir mesele: sızdırmazlık manşonu, yangın durdurucu dolgu ya da elastik conta ancak pürüzsüz bir cidara tam oturur. Kırıcıyla açılmış dağınık kenarlı boşlukta bu ürünlerin hiçbiri düzgün çalışmaz.

İkisine de karot deniyor ama numune karotu ile tesisat deliği ayrı işlerdir. Tesisat deliğinde önemli olan deliktir; çıkan silindirin sağlamlığı kimseyi ilgilendirmez. Numune karotunda ise değerli olan silindirdir, delik zaten sonradan tamir edilir. Dayanım tespiti için numune alırken en büyük agrega tane boyutuna göre yeterli çap seçilir; yaygın tercih 94-100 mm bandıdır. Boy-çap oranı deneyin cinsine göre belirlenir, numune içinde donatı kalmayacak şekilde konumlandırılır; donatı geçmiş numune laboratuvarda değerlendirilemez. Uç titremeden ilerlemelidir; çatlamış silindir işe yaramaz. Yüzeye yakın tabaka dona ve suya maruz kaldığı için gerçek dayanımı temsil etmeyebilir; bu, donma-çözünme çevriminin sert yaşandığı Erzurum'da ayrıca önemlidir. Numuneyi kurallara uygun alıp etiketleyerek teslim etmek bizim işimiz; deney ve rapor yetkili laboratuvarın işi.

Beton Kesme, Duvar Açma, Kırım ve Erzurum'a Getirdiğimiz Ekipman

Karot tek başına gelmiyor; Erzurum'a çıkarken araca giden takım şunları kapsıyor:

• Duvar testeresi: ray üzerinde ilerleyen elmas testere. Kesme derinliği bıçak çapının yarısından biraz azdır; kalın kesitlerde iki yüzden kesim yaparak derinliği ikiye katlarız. Kapı, pencere ve döşeme boşlukları bununla açılır.
• Zemin testeresi: saha betonu, şap ve asfaltta derz ve hat kesimi.
• Elmas halat kesme: bıçağın yetmediği kalın kesitlerde. Önce karotla geçiş deliği açılır, halat geçirilir, kesim halatla tamamlanır.
• Hidrolik kırıcı ve kontrollü kırım takımı: beton kırma işlerinde. Moloz tahliyesi planlanmadan kırıma başlanmaz; kapalı hacimde toz ve titreşim yönetimi işin yarısıdır.
• Karot motorları, dübelli ve vakumlu direkler, su tankı, ıslak vakum, donatı tarayıcı ve jeneratör. Şantiyede elektrik ya da su bulamama ihtimaline karşı jeneratör ve tank hep yanımızda.

Duvar açma işinde sıralama hep aynıdır: önce boşluğun üstünü taşıyacak lento veya hatıl çözümü netleşir, sonra kesim yapılır; tersini kabul etmiyoruz. Duvarın bölme mi taşıyıcı mı olduğu yerinde tespit edilir, taşıyıcıysa statik onay kuralı burada da geçerlidir.

Filiz Ekme ve Kimyasal Ankrajda Soğuk Hava Kürü

Filiz ekme, mevcut betona sonradan donatı bağlamak demektir. Delik çapı donatı çapından birkaç milimetre büyük seçilir, derinlik istenen ankraj boyuna göre belirlenir. İşin başarısı harçta değil delik temizliğinde saklıdır: içeride kalan toz, kimyasalın beton yüzeyine yapışmasını ciddi oranda düşürür. Uyguladığımız sıra üfle, fırçala, tekrar üfle. Kısa yoldan geçilirse ankraj kâğıt üstünde vardır, sahada yoktur. Statik karıştırıcıdan gelen ilk harç homojen olmadığı için kartuşun ilk atımı atılır. Harç delik dibinden başlanarak hava boşluğu bırakmadan doldurulur, donatı döndürülerek yerleştirilir, kür bitene kadar oynatılmaz.

Erzurum'da bu bahsin can alıcı noktası sıcaklıktır. Kimyasal ankraj harçlarının jelleşme ve tam kür süreleri sıcaklık düştükçe belirgin biçimde uzar; kışın bu süreler ılık bir günün birkaç katına çıkabilir. Ürünlerin uygulanabildiği en düşük yüzey sıcaklığı da vardır, altında iş yapılmaz. Sahada yaptığımız iş basit: yüzey sıcaklığını ölçmek, ürünün föyündeki soğuk hava tablosuna bakmak, gerekirse kış tipi ürüne geçmek ve kür süresince ankrajı yüklememek. Islak ya da içinde buz bulunan deliğe harç basılmaz; delik önce kurutulur.

Sık Sorulan Sorular

Erzurum'a Eskişehir'den geliyorsunuz, tek bir delik için de gelir misiniz?

Dürüst cevap: genelde hayır. Eskişehir ile Erzurum arası bin kilometreyi aşıyor; tek delik için bu yolu yapmak ne bize ne size mantıklı geliyor. Erzurum işlerini toplu programlarla planlıyoruz. İşiniz küçükse yine de arayın; o bölge için planlanmış bir programa ekleyebiliyorsak haber veririz.

Erzurum'da karot ve kesim bedeli nasıl hesaplanıyor?

Bu sayfada rakam yazmıyoruz; sahayı görmeden verilen rakam yanıltıcı olur. Bedeli belirleyen kalemler şunlar: delik çapı, beton kalınlığı, delik adedi, donatı yoğunluğu ve donatı kesme ihtiyacı, çalışma yüksekliği ve iskele gereksinimi, sahada elektrik ve su bulunup bulunmadığı, işin gündüz mü gece mi yapılacağı, moloz ve çamurun tahliyesi, bir de Eskişehir'den gelen ekibin yol ve konaklama yükü. Adet arttıkça birim maliyet düşer. Adres, kat, çap ve adet bilgisiyle aradığınızda net teklif çıkarıyoruz.

Kışın Erzurum'da sulu karot yapılabiliyor mu?

Yapılıyor, ama hazırlıklı gelmek şartıyla. Tank ve hortumlar paydoslarda boşaltılır, ılık su kullanılır, dökülen su anında toplanır ki zeminde buz oluşmasın. Küçük çaplı, donatısız bölme duvar geçişlerinde ise toz emişli kuru karota geçerek su meselesini büsbütün ortadan kaldırabiliyoruz.

Kolonda delik açtırmak istiyorum, mümkün mü?

Statik proje müellifinin ya da yapı denetimin yazılı onayı varsa mümkün, yoksa değil. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdeden kesit veya donatı almak binanın hesabını ilgilendirir; onay olmadan bu elemanlara dokunmuyoruz. Çoğu durumda güzergâhı biraz kaydırarak deliği taşıyıcı olmayan bir bölgeden geçirmek mümkün oluyor; keşifte önce buna bakıyoruz.

Numune karotu ile tesisat deliğini aynı ekip mi yapıyor?

Ekip aynı, iş farklı. Tesisat deliğinde amaç geçiştir, çıkan silindirin sağlamlığı önemsizdir. Numune karotunda amaç sağlam bir silindirdir; çap, boy-çap oranı ve donatısız bölgeden alınma kurallarına uyulur, uç titremeden ilerletilir. Numuneyi biz alıp etiketleriz, deneyi yetkili laboratuvar yapar.

Delik açılırken evimde toz ve su hasarı olur mu?

Doğru düzeneği kurarsak olmaz. Sulu karotta uç etrafına su toplama halkası takıp ıslak vakumla emiyor, çalışma alanının çevresini örtüyor, çamuru gidere dökmeden çökeltme kabında topluyoruz. Kuru karotta toz emişi uçtan yapılıyor. Çıkışta sıvanın patlamaması için son santimlerde baskıyı azaltıyoruz.

Erzurum'un ilçelerinde de çalışıyor musunuz?

Evet. Yakutiye, Palandöken ve Aziziye tarafındaki işlerin yanı sıra Pasinler, Aşkale, Horasan, Oltu, Tortum, Narman ve Hınıs gibi ilçelerden gelen talepleri de aynı programın içine alıyoruz. Yalnız kışın ilçe yollarının durumu takvimi etkileyebiliyor. Erzurum dahil hiçbir ilde şubemiz olmadığını tekrar edeyim: sahaya gelen ekip Eskişehir'den yola çıkan ekiptir.