Çanakkale Karot

Eskişehir merkezli bir karot ve beton kesme ekibiyiz. Çanakkale'de şubemiz yok, orada sürekli bekleyen bir ekibimiz de yok; iş kesinleştiğinde motorları, uçları, su ve çamur ekipmanını araca yükleyip Eskişehir'den yola çıkıyoruz. Çanakkale mesafenin tek başına yetmediği bir il: adresin boğazın hangi yakasında ya da hangi adada olduğunu bilmeden ekipmanı bile doğru seçemiyoruz. Bu yüzden buradaki işleri baştan sonuna kurulmuş bir program olarak planlıyoruz.

Aşağıda sahada ne yaptığımızı anlatacağım: çapı neye göre seçtiğimizi, elmas ucu betona göre nasıl değiştirdiğimizi, suyu ve çamuru nasıl idare ettiğimizi, donatıyı delmeden önce nasıl bulduğumuzu ve numune karotu ile tesisat deliğinin neden aynı iş sayılmadığını.

Çanakkale'de sahaya çıkarken ilk soru: hangi yaka, hangi ada

Çanakkale tek parça bir saha değil. Merkez ve güney ilçeler karayoluyla bağlı; Gelibolu Yarımadası tarafındaki adresler için boğaz geçişi, Bozcaada ve Gökçeada için araçlı feribot gerekiyor. Karot motoru, sehpa, su tankı ve uç seti bir çantaya sığmadığı için araçla geçiyoruz; bu da sefer saatine ve havaya bağlı olmak demek. Adaya iş alırken günü gidiş ve dönüş seferiyle birlikte planlıyoruz.

Çanakkale'de karşımıza en sık şu işler çıkıyor:

• Kıyı bandındaki otel, pansiyon ve yazlık site yapıları. Klima bakır borusu ve drenaj geçişi, kombi bacası, aspiratör deliği, pis su hattı. Burada takvim teknikten daha belirleyici; sezon içinde çalışma penceresi dar oluyor.
• Deniz havasına açık, yaşı ilerlemiş betonarme. Kıyıya yakın yapılarda paspayı zayıf, donatı yüzeye beklenenden yakın çıkıyor ve korozyona uğramış olabiliyor. Tarama adımını burada hiç atlamıyoruz.
• Tarım ve gıda işletmeleri, zeytin ve süt tesisleri. Makine kaidesi ankraj deliği, boru ve kablo geçişi, zemin kanalı. Üretim alanında çamurun hatta bulaşmaması ayrı bir düzen istiyor.
• Yığma taş yapılar. Ada ve kıyı yerleşimlerinde taş duvar yaygın; taş, harç ve boşluk bir arada olduğu için uç betondaki gibi düzgün ilerlemiyor.
• Beton basınç dayanımı için numune karotu. Numuneyi biz alıyoruz; deneyi laboratuvar yapıyor, yorumu ve kararı proje müellifi veriyor.

Çap seçimi: 52 mm ile 600 mm arasında karar

Karot uçları standart kademelerde üretiliyor; çalıştığımız bant 52 mm ile 600 mm arasında. Telefonda gelen cümle çoğu zaman "bir delik lazım" oluyor, ama asıl soru o delikten neyin geçeceği. Çap, borunun dış ölçüsüne göre değil; boru artı yalıtım, kelepçe ve eğim payına göre seçiliyor.

• 52-62 mm: Elektrik borusu, zayıf akım, buat geçişi, tekil kablo. Filiz ekme ve kimyasal ankraj deliklerinin büyük kısmı da bu bantta kalıyor.
• 62-82 mm: Klima bakır borusu ve yoğuşma drenajı. Sahil yapılarında en sık istenen çap bu; dış cephede delik ağzının görüntüsü de önemli olduğu için burada işi çift taraflı bitiriyoruz.
• 102-132 mm: Kombi ve şofben bacası, banyo aspiratörü, mutfak havalandırması, pis su hattı. Beton numunesi karotunun standart çapı da bu bandın alt ucunda.
• 152-200 mm: Havalandırma kanalı, kolektör geçişi, otel ve toplu mutfaklarda daha büyük tesisat.
• 250-400 mm: Ana tesisat şaftı, mekanik oda geçişleri, büyük çaplı baca. Bu kademeden sonra motor gücü, sehpa sabitlemesi ve su debisi ayrı bir mesele oluyor.
• 400-600 mm: Şaft ve kuyu ağızları, kalın perde ve temel geçişleri. Burada tek delik yerine iç içe geçen delik dizisi ya da kesme yöntemi çoğu zaman daha doğru sonuç veriyor.

Bir de kalınlık meselesi var. Uç boyu sınırlı olduğu için kalın perde ve temellerde uzatma şaftıyla çalışıyoruz; uzatma arttıkça sapma riski artıyor. Kalın kesitlerde deliği tek yönden zorlamak yerine iki taraftan buluşturmayı tercih ediyoruz.

Elmas uç, soket ve segment: betonu tanımadan uç takılmaz

Karot ucu tek tip değil. Elmas taneleri metal bir matrisin içinde duruyor; iş sırasında matris aşındıkça altta yeni elmas yüzeye çıkıyor. Püf noktası bu aşınma hızının betona uymasında.

• Sert ve aşındırıcılığı düşük betonda (sert agregalı, iyi kürlenmiş yüksek dayanımlı beton) yumuşak matrisli segment kullanıyoruz. Sert matris takılırsa elmas parlar, uç kayar, delik ilerlemez.
• Aşındırıcı malzemede (kum-çakıl agregalı zayıf beton, şap, tuğla, briket, taş duvar) sert matris gerekiyor; yumuşak matris burada bir işte tükenir.
• Sık donatılı betonda çeliğe dayanıklı segment karışımına geçiyoruz. Yalnızca betona göre seçilmiş uç, ilk donatıda kör olur.

Segment yüksekliği ucun ömrünü belirliyor; segment köküne inen uç artık iş görmez. Körelme de sık karşılaşılan bir durum: uç ilerlemeyi kesip yalnızca ısınmaya başlıyorsa elmas yüzeyi kapanmış demektir, aşındırıcı bir blokta bileyip devam ediyoruz. Soket tarafında da seçim var; küçük çaplarda lehimli birleşim yeterliyken büyük çap ve derin deliklerde kaynaklı gövdelerle çalışıyoruz. Uç değişimini iş ortasında yapmamak için keşifte betonun yaşını ve agrega tipini öğrenmeye çalışıyor, bilinmiyorsa iki matrisi birden götürüyoruz.

Su soğutma, çamur yönetimi ve kuru delme

Sulu karotta su iki iş yapıyor: segmenti soğutuyor ve kesilen malzemeyi delikten dışarı taşıyor. Su kesilirse uç birkaç saniyede zarar görür, delik tıkanır. Su debisini çapa göre ayarlıyor, delik ağzından çıkan çamurun rengine ve yoğunluğuna bakarak ilerlemeyi yönetiyoruz.

Buradaki asıl konu toz değil, çamur. Sulu çalışmada toz neredeyse çıkmıyor ama kesilen malzeme suyla birlikte delikten geri geliyor; önlem alınmazsa zemine yayılır, parkeye ve derzlere işler. Delik ağzına su toplama halkası takıp ıslak vakumla çekiyor, çalışma alanının çevresini brandayla kapatıyor, çamuru sahada bırakmıyoruz. Otel ve işletme içinde bu düzen işin kendisi kadar zaman alıyor.

Su ve elektriğin sahada olup olmadığını yola çıkmadan bilmemiz gerekiyor. Şantiye başlangıcında ya da ada tarafındaki bazı adreslerde şebeke suyu ve yeterli elektrik olmayabiliyor; o zaman su tankı, pompa ve jeneratörle geliyoruz.

Su kullanılamayan yerler de var: elektrik panosunun yanı, işletmenin çalışan hattı, döşemesi suya duyarlı iç mekânlar. Orada toz emiş sistemine bağlı kuru delmeye geçiyoruz; bu yöntem çapı ve derinliği sınırlar, ilerleme yavaşlar, uç daha çok yıpranır, buna karşılık ortam ıslanmaz.

Donatı taraması, taşıyıcı eleman kuralı ve delik kalitesi

Delmeden önce donatı düzenini tarayıp işaretliyoruz. Amaç donatıyı kesebilmek değil, mümkünse hiç kesmemek; taşıyıcı olmayan bir elemanda deliği birkaç santim kaydırmak çoğu durumu çözüyor. Kaydırma mümkün değilse ve donatının kesilmesi gerekiyorsa bunu size söylemeden geçmiyoruz.

Burada değişmeyen bir kuralımız var: kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesim yapmıyoruz. Taşıyıcı bir elemanın kesitinden alınan her parça yapının taşıma kapasitesini ilgilendiriyor ve bunu sahada gözle değerlendirmek mümkün değil. Deliğin yeri, çapı ve koşulları projede yazılı verilirse uyguluyoruz. Bölme ve dolgu duvarlarda böyle bir kısıt yok.

Deliğin kendisi de bir ürün. İyi bir karot deliğinde cidar düz olur, delik girişteki eksende çıkar, çıkış ağzı patlamaz. Bunun için makineyi dübelle ya da vakum tabanıyla sabitliyor, açıyı kontrol ediyor, ilk santimlerde düşük devirde yuva açıyoruz.

Çıkış ağzı ayrı bir konu. Uç karşı yüze vardığında son parça basınçla kopar ve sıva ile beton kabuğunu birlikte götürebilir. Görünen yüzeylerde bunu göze alamayız; ya karşı tarafa destek tahtası koyuyoruz ya da deliği iki taraftan açıp ortada buluşturuyoruz. Filiz ekme ve kimyasal ankrajda cidar bambaşka bir sebeple önemli: karot deliğinin çeperi çok düzgün olduğu için kimyasalın kavrayacağı pürüz azalır, aderans düşer. Bu yüzden üreticinin karot deliği için verdiği değerlere bakıyor, gerekirse yüzeyi pürüzlendiriyor ya da yöntemi darbeli delme lehine çeviriyoruz. İçeride kalan su ve çamur da yapışmayı bozduğu için hava-fırça-hava sırasıyla temizlik yapılmadan enjeksiyona geçmiyoruz. Filiz çapı, ekim derinliği ve aralığı bizim tahminimiz değil, proje verisidir.

Numune karotu ile tesisat deliği: aynı makine, farklı iş

Bu ikisi aynı motorla yapılır ama aynı iş değildir. Tesisat deliğinde amaç deliktir; ortadan çıkan silindir molozdur. Numune karotunda amaç silindirin kendisidir; delik molozdur, sonradan tamir harcıyla kapatılır.

Numune alırken makine titremeyecek şekilde sıkı sabitlenir, ilerleme baskısı düşük tutulur, su debisi numuneyi ısıtmayacak biçimde ayarlanır. Donatı içermeyen bölge seçilir, çünkü numunede donatı bulunması sonucu etkiler. Çap, betondaki en iri agrega tanesine göre yeterli olmalıdır; küçük çaplı numune tek bir iri taneyle yanıltıcı sonuç verir. Alınan karot kırılmadan çıkarılır, alındığı eleman, kat ve yön bilgisiyle etiketlenir. Numunenin nereden ve kaç adet alınacağı sahada verilecek bir karar değil; bunu proje müellifi ya da laboratuvar belirler.

Ekipman parkımız, kesme-kırma tarafı ve fiyatın nasıl çıktığı

Çanakkale'ye giderken araca giren takım şu: farklı güç sınıflarında karot motorları, sehpa ve vakum tabanı, 52-600 mm uç seti, iki matriste yedek segment, uzatma şaftları, su tankı ve pompa, su toplama halkaları, ıslak vakum ve toz emiş ünitesi, jeneratör, duvar testeresi, zemin kesme makinesi, hidrolik kırıcı. Büyük kesitte elmas tel kesme devreye giriyor.

Karot dışında beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerini de aynı ekip yapıyor. Duvarda kapı ya da pencere boşluğu açarken önce lento ve yük aktarımı çözülür; boşluk taşıyıcı elemandaysa yukarıdaki kural aynen geçerli. Kesimde derinlik bıçak çapıyla sınırlı olduğu için işi keşifte bıçak boyuna göre planlıyoruz; kalın kesitte çift taraflı kesim ya da tel kesme konuşuluyor. Kırımda kesilen parçanın ağırlığı ve nereye düşeceği kesim başlamadan çözülür; ada işlerinde molozun sahadan nasıl çıkacağı da aynı anda planlanır.

Fiyat konusunda net olayım: bu sayfada rakam yazmıyorum, telefonda da işi görmeden rakam söylemiyoruz. Uydurma bir birim fiyat yerine hesabın neye göre kurulduğunu yazmak daha dürüst. Bir Çanakkale işinin bedelini şunlar belirliyor:

• Çap kademesi ve toplam delme derinliği. Hesap adet üzerinden değil, çap ve santim üzerinden kurulur.
• Donatı yoğunluğu ve beton dayanımı. Sık donatılı sert betonda ilerleme yavaşlar, segment tüketimi artar.
• Delik adedi ve dağılımı. Aynı binada toplanan işlerde birim maliyet düşer; tek delik için gidilen yol mobilizasyonun tamamını o işe yükler.
• Erişim ve saha altyapısı. Kat, asansör, iskele ihtiyacı, aracın yanaşma mesafesi; su-elektrik yoksa tank, pompa, jeneratör.
• Ulaşım ve geçiş. Eskişehir'den yol, boğaz geçişi, adaya araçlı feribot ve sefer beklemesi.
• Atık. Çamurun toplanması, molozun sahadan çıkarılması.

Keşfi çoğu zaman uzaktan yapıyoruz: delik yerinin fotoğrafı, duvar ya da döşeme kalınlığı, kat, su ve elektrik durumu, aracın yanaşma mesafesi, ilçe. Bu bilgilerle çap, uç seti, makine ve süre planı çıkıyor. Çanakkale'de "yarım saatte oradayız" demiyoruz; işi doğru planlayıp gittiğimizde tek seferde bitiriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Bozcaada veya Gökçeada'ya karot işi için geliyor musunuz?

Geliyoruz, ama planı feribot üzerinden kuruyoruz. Ekipmanı araçla geçirmemiz gerektiği için sefer saatine, araç kapasitesine ve havaya bağlıyız. Bu yüzden ada işlerinde tek deliğe değil, o adreste toplanabilecek işlerin tamamına bakıyoruz. Yedek uç, yedek segment ve gerekirse jeneratör baştan araca giriyor; adada eksik malzeme aramak diye bir seçenek yok.

Boğazın karşı yakasındaki adreslere de çalışıyor musunuz?

Evet. Gelibolu Yarımadası tarafındaki işler için ya boğaz geçişini ya da karadan uzanan yolu kullanıyoruz; hangisinin kısa sürdüğü adrese göre değişiyor. Sizden istediğimiz, adresi ilçe adıyla vermeniz; aynı ilin iki adresi arasındaki fark yarım günü bulabiliyor.

Kolonda ya da kirişte delik açtırabilir miyim?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde yapının yükünü taşıyan elemanlar; kesitinden alınan parça taşıma kapasitesini ilgilendiriyor ve bunu sahada gözle değerlendirmek mümkün değil. Delik projede yazılı olarak tarif edilirse uyguluyoruz; bölme ve dolgu duvarlarında böyle bir kısıt yok.

Deniz kenarındaki eski binada delik açmak neden daha riskli?

Tuzlu havaya açık yapılarda paspayı ince kalıyor, donatı yüzeye yakın oluyor ve korozyon nedeniyle çevresindeki beton zayıflamış olabiliyor. Bu hem donatıya denk gelme ihtimalini hem de çıkış ağzında kabuk atma riskini artırıyor. Taramayı geniş tutuyor, ilerlemeyi yavaşlatıyor ve çıkış tarafını destekleyerek çalışıyoruz.

Otel ya da pansiyonda sezon içinde çalışabiliyor musunuz?

Çalışıyoruz ama sezon içi program dar oluyor. Sulu karotta gürültü kesme işlerine göre düşük; asıl mesele çamur ve alanın kapatılması. Odanın belirli bir saat aralığında bize bırakılması ve delik çevresinin boşaltılmış olması işi hem hızlandırıyor hem temiz bitiriyor.

Telefonda metre ya da adet fiyatı söyleyebilir misiniz?

İşi görmeden söylemiyoruz. Aynı çaptaki iki delik, biri seyrek donatılı bölme duvarda diğeri sık donatılı kalın perdede olduğunda tamamen farklı iki iş oluyor. Kalınlık, adet, kat, erişim ve ilçe bilinmeden verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Birkaç fotoğraf ve ölçü geldiğinde net konuşabiliyoruz.