Aydın Karot

Aydın'da yaptığımız işi tek cümleyle yazalım: betonu kontrollü biçimde delmek ve kesmek. Karot makinesi, duvar testeresi, halat kesme ve hidrolik kırıcıyla çalışıyoruz. İşin tamamı üç şeye bakar; doğru çap, doğru elmas uç ve suyun doğru yönetilmesi. Merkezimiz Eskişehir. Aydın'da şubemiz yok, sabit bir yerel ekibimiz de yok; ekip ve ekipman Eskişehir'den yola çıkıp geliyor. Bunu baştan yazıyoruz, çünkü "yarım saatte oradayız" diyen birini arıyorsanız yanlış sayfadasınız. Buna karşılık Efeler'den Söke'ye, Nazilli'den Kuşadası ve Didim'e kadar Aydın'ın neresinde iş varsa, o işin gerektirdiği makine parkının tamamını tek seferde götürüyoruz.

Aydın'da hangi işe hangi karot çapı gidiyor

Karot çapı işin adına göre değil, o delikten geçecek şeye göre seçilir. Müşteri telefonda çoğu zaman "bir delik açtıracağım" der; bizim ilk sorduğumuz şey deliğin içinden ne geçeceği ve borunun manşonlu mu düz mü olduğudur. Manşon, kelepçe ve yalıtım kalınlığı hesaba katılmazsa boru deliğe girmez, ikinci kez delmek gerekir. 52 mm ile 600 mm arasında çalışıyoruz ve bu bandı sahada şöyle kullanıyoruz:

• 52-62 mm: elektrik borusu, veri ve zayıf akım kablosu, klima drenaj hattı, küçük buat ve kutu geçişleri.
• 82-102 mm: kombi baca çıkışı, aspiratör, banyo havalandırması, ısıtma tesisatının kolon geçişleri.
• 112-132 mm: pis su iniş ve branşman hatları, mutfak davlumbaz çıkışı, sıhhi tesisat toplama borusu.
• 152-202 mm: yağmur suyu inişi, ana havalandırma kanalı, klima bakır borusu ile drenajın aynı delikten geçtiği durumlar.
• 250-350 mm: sanayi tesislerinde proses borusu geçişi, asansör kuyusu drenajı, kanal bağlantıları.
• 400-600 mm: altyapı ve kanalizasyon geçişleri, istinat duvarı ve perde delikleri, kalın kesitli beton yapılar.

Bandın alt ucundaki işler hafif sehpalı makineyle döner. 200 mm'nin üstünde tablo değişir: makine ankrajla ya da vakum plakasıyla yüzeye sabitlenir, güç ihtiyacı artar, ucun çekmesi ciddileşir. 400 mm ve üstünde çıkan karot silindiri onlarca kiloya ulaşır; düşmesi hem hasar hem yaralanma sebebidir. Bu yüzden büyük çaplarda silindiri askıya alarak çıkarıyoruz, kendi ağırlığıyla düşmesine izin vermiyoruz.

Elmas segment ve soket seçimi: betonu tanımadan uç takılmaz

Elmas uçların hepsi aynı değildir ve bu, işin en çok atlanan tarafıdır. Segmentin matris sertliği ile betonun sertliği ters çalışır: sert ve aşındırıcı agregalı betonda yumuşak matrisli segment gerekir ki elmas taneleri açığa çıksın; yumuşak, düşük dayanımlı betonda ise sert matris kullanılır, yoksa segment gereğinden hızlı erir. Yanlış segmentle sert betona girerseniz uç "parlar", kesmeyi bırakıp sürtmeye başlar; makine zorlanır, su kaynar, delik ilerlemez. Sahadaki ilk işaret, çıkan çamurun renginin değişmesidir.

Aydın'da karşımıza çıkan beton çeşitliliği geniş. Büyük Menderes hattındaki tarım ve gıda tesislerinde, soğuk hava depolarında yeni döküm, yüksek dayanımlı ve yoğun donatılı kesitlerle uğraşıyoruz. Kıyı şeridindeki eski otel, pansiyon ve site yapılarında ise tersi; yıllanmış, tuzlu nemin etkisiyle donatısı yer yer pas yapmış, dayanımı düşük beton çıkıyor. Bu yüzden Aydın'a tek tip uçla yola çıkmıyoruz; her çap için farklı matris sertliğinde uç ve yedek segment götürüyoruz.

Soket tarafında da benzer bir mesele var. Uç ile makine arasındaki bağlantının salgısız olması, deliğin düzgün çıkmasının ön şartıdır. Salgılı bir soket, gövdesi ne kadar iyi olursa olsun ucu titretir; titreyen uç segmenti kırar, deliğin cidarını tırtıklı bırakır. Uçları düzenli kontrol ediyor, salgı yapan gövdeyi sahada kullanmıyoruz.

Su soğutma, çamur toplama ve zemin koruma

Karot yaş çalışan bir iştir. Su iki iş yapar: segmenti soğutur ve kesilen malzemeyi delikten dışarı taşır. Su debisi yetersizse segment aşırı ısınır, elmas taneleri matristen kopar, uç ölür. Fazlaysa da sorun; çamur kontrolden çıkar. Doğru ayarı makineye değil, çıkan suyun rengine ve kıvamına bakarak yapıyoruz.

Asıl mesele bu çamurun nereye gittiğidir. Kullanılan yerde, döşenmiş parkede, boyalı duvarda ya da mobilyalı bir dairede çalışıyorsak deliğin çevresine su toplama halkası takıyor, halkayı endüstriyel ıslak vakuma bağlıyoruz. Çamur bidona gider, zemine değmez. Duvar deliklerinde ayrıca alt tarafa hazne kuruyoruz; çünkü sızan su süpürgeliğin altından yürüyüp alt kata geçer ve bunu fark ettiğinizde iş işten geçmiş olur. Döşemede aşağı doğru delme yapıyorsak alt katta karşı taraf mutlaka korunur: hem düşen karot silindiri hem de çıkışta akan su için.

Kuşadası ve Didim tarafındaki tesislerde atık suyu gelişigüzel dökemezsiniz; nereye boşaltacağımızı işletmeyle işe başlamadan konuşuyoruz. Büyük Menderes ovasındaki bodrum ve temel işlerinde ise ters problem var: yeraltı suyu yüksek olduğu için deliğin kendisinden su gelebiliyor. Perde delerken böyle bir ihtimal varsa deliği kademeli açıp durumu görüyor, gerekirse tıkaç ve tahliye düzenini önden kuruyoruz.

Donatı taraması ve taşıyıcı eleman kuralı

Deliği açmadan önce ne kestiğimizi bilmek zorundayız. Betonarme içindeki donatıyı, elektrik borusunu ya da tesisat hattını göremeden delmek kumar oynamaktır. Bu yüzden işe donatı tarama cihazıyla başlıyoruz. Cihazı iki yönde, birbirine dik geçirerek tarıyoruz; böylece hem düşey hem yatay demirin izini ve yaklaşık pas payını çıkarıyoruz. Delik merkezini demir aralığına denk getirebiliyorsak birkaç santim kaydırıyoruz. Bazen bu birkaç santim, kesilecek donatı ile kesilmeyecek donatı arasındaki farktır.

Burada net bir kuralımız var ve bundan taviz vermiyoruz: kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. Müşteri ısrar etse de, iş küçük görünse de yapmıyoruz. Aydın Ege'nin hareketli fay hatlarının geçtiği bir bölge; bir kolonun ana donatısını kesmek o an hiçbir şey göstermez, deprem anında gösterir. Taşıyıcı bir elemanda delik ya da geçiş gerekiyorsa, projeyi hazırlayan ya da yapıyı denetleyen mühendisin verdiği yer, çap ve adet neyse ona uyarız. Onay yoksa işi almayız; alternatif güzergâh önerir, taşıyıcı olmayan bir elemandan geçmenin yolunu ararız.

Bölme duvarlarda iş daha rahat. Yine de gaz hattı, sprinkler ve yangın tesisatı olan yapılarda tesisat projesine bakmadan matkabı yüzeye dayamıyoruz.

Delik kalitesi neyle ölçülür, tesisat deliği ile numune karotu neden farklı iştir

İyi bir karot deliğini üç şeyden anlarsınız. Birincisi cidarın düzgünlüğü: delik iç yüzeyi pürüzsüz ve silindirik olmalı, tırtıklı ve dalgalı olmamalıdır. İkincisi eksen sapması: kalın kesitlerde delik girişte doğru yerde başlayıp çıkışta yanlış yere çıkarsa iş yeniden yapılır; bunu sehpanın kurulumu ve sabitlemesi belirler. Üçüncüsü çıkış ağzındaki patlama: kontrolsüz çıkışta beton karşı yüzeyden koparak parçalanır, sıva ve boya döküldüğü gibi kalıcı hasar da bırakabilir. Bunu önlemek için son santimetrelerde ilerlemeyi ve baskıyı düşürüyor, mümkünse karşı yüzeye destek koyuyoruz.

Tesisat deliği ile numune karotu birbirine benzeyen ama amacı tamamen farklı iki iştir. Tesisat deliğinde önemli olan deliğin kendisidir; çıkan silindir moloz sayılır. Numune karotunda ise tam tersi, delik moloz, silindir ürünüdür. Numune alırken çekirdeğin çatlaksız kalması ve boyunun laboratuvarın istediği orana uyması gerekir; bunun için ilerleme hızı düşürülür, uç titremeden dönmeli, numune kırılmadan dışarı alınmalıdır. Numuneyi aldığımız yerin donatıya denk gelmemesine ayrıca dikkat ederiz, çünkü içinde demir olan bir çekirdek deney için kullanılamaz. Numune yeri, adedi ve derinliği bize verilirse ona uyarız; verilmiyorsa yapının hangi elemanından alınacağına biz karar vermeyiz, bu işin mühendislik tarafıdır. Aldığımız numuneyi işaretleyip teslim eder, deliği tamir harcıyla kapatırız.

Beton kesme, duvar açma, kırım, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Karot tek başına yeterli olmayan işler çok. Aydın'da en sık istenen kalem, mevcut bir yapıda kapı veya pencere boşluğu açmak. Bunu duvar testeresiyle yapıyoruz: kesim hattını işaretliyor, ray sistemini yüzeye sabitliyor, elmas disk yüzeye dik olacak şekilde kademeli derinlik veriyoruz. Kalın kesitlerde iki yüzden karşılıklı kesim yapılır. Kesilen parça ağır olduğu için önce parçalara bölünür, sonra kaldırma ekipmanıyla dışarı alınır. Kesim yapılan boşluk taşıyıcı bir elemanda ise yine aynı kural işler: proje ve onay olmadan kesim başlamaz, gerekli hallerde boşluk çevresine yapılacak takviye mühendisin çizdiği şekilde uygulanır.

Disk erişiminin yetmediği kalın kesitlerde halat kesme devreye girer; halat için giriş delikleri yine karotla açılır, yani iki iş iç içedir. Kesimin ekonomik olmadığı yerlerde hidrolik kırıcıyla kontrollü kırım yapıyoruz. Şap ve zayıf beton tabakalarında kırıcı hızlı sonuç verir; ama titreşimin komşu elemanlara etkisini gözetiriz, hassas ortamlarda kesim tarafını tercih ederiz.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj, mevcut betona yeni bir eleman bağlarken kullandığımız yöntem. Sıra şu: donatı taraması, doğru çap ve derinlikte delik, deliğin fırçayla ve hava ile temizlenmesi, kimyasalın dipten başlayarak boşluksuz enjekte edilmesi, çubuğun döndürülerek yerleştirilmesi ve kür süresi dolana kadar hiç dokunulmaması. En sık yapılan hata delik temizliğinin atlanmasıdır; tozlu delikte kimyasal betona değil toza yapışır, çekme dayanımı beklenenin çok altına düşer. Kür süresi de ortam sıcaklığına göre değişir. Aydın'ın yaz sıcağında kimyasal beklenenden hızlı priz alır, kışın ise uzar; ürünün kendi tablosuna bakmadan süre söylemiyoruz.

Eskişehir'den Aydın'a çalışma düzenimiz ve fiyatın hesabı

Aydın, Eskişehir'e yaklaşık beş yüz kilometre uzakta. Bu mesafeyi saklamıyoruz; çalışma düzenimizi de buna göre kuruyoruz. Aydın işlerini tek seferde ve toplu şekilde planlıyoruz. Yani "üç delik için" bugün yola çıkmıyoruz; ama bir tesiste ya da şantiyede bir günlük veya birkaç günlük iş varsa, ekip gider ve iş bitene kadar kalır. Aynı bölgede birden fazla iş denk gelirse onları aynı sefere topluyoruz.

Yola çıkmadan bilgi topluyoruz: kaç delik, hangi çap, kesitin kalınlığı, elemanın taşıyıcı olup olmadığı, elektrik ve su durumu, aracın yanaşacağı mesafe ve kaçıncı katta çalışılacağı. Fotoğraf, bu iş için telefonda anlatılan on cümleden faydalı. Kuşadası ve Didim'de yaz sezonunda işletmeler dolu; oralarda tadilatı genelde sezon dışına planlıyor, sezon içinde kalması gerekiyorsa gece çalışması ve gürültü konusunu önceden konuşuyoruz.

Fiyatı nasıl çıkardığımıza gelince: elimizde herkese aynı şekilde uygulanan bir liste yok, olamaz da. Bedeli belirleyen kalemler şunlar: delik çapı ve kesit kalınlığı, delik ya da metrekare adedi, betonun dayanımı ve donatı yoğunluğu, çalışma yüksekliği ve erişim zorluğu, sahada elektrik ve suyun olup olmaması, molozun kimin kaldıracağı, işin gündüz mü gece mi yapılacağı ve Eskişehir'den Aydın'a ulaşım. Donatısı sık bir perdede aynı çaptaki delik, boş bir duvardakine göre kat kat uzun sürer ve daha çok elmas tüketir; farkın sebebi budur. Bu kalemleri bilmeden verilecek her rakam yanıltıcı olur; ölçüyü ve fotoğrafı görünce net fiyatı yazılı veriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Aydın'da ekibiniz var mı, ne kadar sürede gelirsiniz?

Aydın'da şubemiz ve sabit ekibimiz yok, açıkça yazıyoruz. Merkezimiz Eskişehir ve ekip oradan hareket ediyor. Bu yüzden aynı gün gelme sözü vermiyoruz. İşin kapsamını konuşup takvim veriyoruz; bir günlük ve üstü işlerde ekip Aydın'a gelip iş bitene kadar sahada kalıyor. Acil ve tek delik gerektiren işler için size yakın birini bulmanız daha mantıklıysa bunu da söyleriz.

Kolonda delik açtırmak istiyorum, yapıyor musunuz?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede delik açmıyoruz, kesim de yapmıyoruz. Onaylı bir çizim varsa belirtilen yer, çap ve adede birebir uyarız. Onay yoksa önce taşıyıcı olmayan bir güzergâh arıyoruz; bulunamıyorsa işi almıyoruz. Bu konuda ısrar edilen işleri geri çeviriyoruz.

Karot delerken ev batar mı, çamur ne oluyor?

Kullanılan mekânlarda su toplama halkası ve ıslak vakumla çalışıyoruz; çamur bidona gidiyor. Duvar deliklerinde alt tarafa hazne kuruyor, döşeme deliklerinde alt katı önceden koruma altına alıyoruz. Yine de işin doğası gereği su kullanılıyor; çalışma alanının çevresindeki eşyanın toplanması ya da örtülmesi gerekiyor, bunu işe başlamadan birlikte hallediyoruz.

Delik yerinde demir çıkarsa ne yapıyorsunuz?

Önce donatı tarama cihazıyla iki yönde tarayıp demir düzenini çıkarıyoruz ve mümkünse delik merkezini birkaç santim kaydırarak demire denk gelmekten kurtarıyoruz. Taşıyıcı olmayan elemanda kaçınılmazsa demir kesilebilir; ama taşıyıcı elemanda ana donatıyı kendi kararımızla kesmeyiz, karar mühendisindir. Kesilen demir uçları paslanmaya açık kaldığı için delik çevresini tamir harcıyla kapatıyoruz.

Beton numunesi de alıyor musunuz?

Evet, numune karotu alıyoruz. Bu, tesisat deliğinden farklı bir iştir: burada değerli olan delik değil, çıkan silindirdir. Çekirdeğin çatlamadan ve donatı içermeden çıkması için düşük ilerlemeyle çalışırız, numuneyi işaretleyip teslim ederiz, aldığımız yeri kapatırız. Numunenin nereden, kaç adet ve hangi boyda alınacağını mühendis ya da laboratuvar belirler; bu kararı biz vermiyoruz.

Fiyatı telefonda söyleyebilir misiniz?

Ölçüyü görmeden söylemiyoruz. Çap, kesit kalınlığı, adet, donatı yoğunluğu, kat, erişim, elektrik ve su durumu ile Eskişehir'den ulaşım bedeli birleşince fiyat çıkıyor. Delik yerinin ve kesitin fotoğrafını, mümkünse kalınlık ölçüsünü gönderin; aynı gün yazılı fiyat veriyoruz. Uydurma bir rakam söyleyip sahada değiştirmek yaptığımız bir şey değil.