Muğla Karot

Muğla'da açtığımız her deliğin arkasında, matkabı çalıştırmadan önce yaptığımız kısa bir konuşma vardır: delikten ne geçecek, hangi kotta olacak, duvarın arkasında ne var, betonun içinde ne kadar demir var. Askarot İnşaat olarak Menteşe, Bodrum, Marmaris, Fethiye, Milas, Ortaca, Dalaman, Datça, Köyceğiz, Ula, Yatağan, Seydikemer ve Kavaklıdere'de karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işleri yapıyoruz. İşin merkezi Eskişehir; Muğla'ya oradan yola çıkıyoruz ve Muğla'da şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yok. Bunu baştan yazıyoruz; planlamanın tamamı bu gerçeğin üzerine kuruluyor.

Eskişehir'den Muğla'ya: işi tek çıkışta bitirecek şekilde planlıyoruz

Eskişehir ile Muğla arası beş yüz kilometrenin üzerinde; ekipman yüklü bir araçla yarım günlük yol demek. Bu yüzden Muğla işlerini "yarın sabah bir bakarız" mantığıyla değil, tek çıkışta bitecek şekilde kurguluyoruz. Baştan sorduklarımız şunlar: kaç delik var, çapları ne, beton kalınlığı ne kadar, delik yatay mı düşey mi, tavan delme var mı, sahada 220 V mu 380 V mu var, su bağlantısı var mı, araç nereye kadar yaklaşıyor, kaçıncı kat.

Muğla'nın kendine has zorluğu, ilçelerin birbirine uzak olması. Menteşe'den Datça'ya ya da Fethiye'ye gitmek başlı başına saatlerce yol; komşu ilçedeki ikinci iş, yol yüzünden bir gün daha uzayabiliyor. Sahil ilçelerinde sezon da takvimi belirliyor: Bodrum, Marmaris, Fethiye ve Ortaca'daki otel ve tatil sitelerinde gürültülü işler çoğunlukla tesisin kapalı olduğu aylara sıkışıyor, o dönemde tesisat deliğinden duvar açmaya kadar işin tamamı bir arada çıkıyor.

Fiyat nasıl çıkıyor

Burada rakam yazmıyoruz, çünkü bir işin bedelini belirleyen şey delik sayısı değil deliğin şartları. Fiyatı oluşturan kalemler: çap, delinecek toplam metre (adet değil, adet çarpı kalınlık), donatı yoğunluğu, betonun sertliği, kot ve erişim güçlüğü, sahada elektrik ve suyun olup olmaması, mesai dışı çalışma zorunluluğu, bir de Eskişehir'den çıkan yol. Aynı çapta iki delik, biri kaba betonda biri sık donatılı kesitte ise uç ömrü ve süre bakımından aynı iş değildir. Net bedel için delik listesi ve mümkünse fotoğraf istiyoruz.

Çap seçimi: 52 mm'den 600 mm'ye hangi delik neye açılır

Karotta en sık yapılan hata, işi görecek en küçük çap yerine "olsun da bol olsun" diye büyük çap seçmek. Büyük çap; daha fazla süre, su, çamur, donatı riski ve gereksiz zayıflatılmış kesit demek. Çalıştığımız bant kabaca şöyle:

• 52 - 62 mm: Elektrik tesisatı geçişleri, buat ve boru güzergâhları, klima bakır borusu ve drenaj hattı, korkuluk ankraj yuvaları.
• 72 - 82 mm: Klima iç-dış ünite geçişi, küçük havalandırma, kombi ve şofben bağlantısı, aspiratör hattı.
• 92 - 112 mm: Pissu inişleri, banyo ve mutfak tesisatı, baca hatları. Beton numunesi için kullandığımız 100 mm sınıfı uçlar da bu bantta.
• 127 - 200 mm: Ana pissu kolonları, yağmur iniş boruları, havalandırma kanalı geçişleri, asansör kuyusu tesisat delikleri.
• 250 - 400 mm: Kanalizasyon ve altyapı boru geçişleri, rögar bağlantıları, büyük kesitli kanallar.
• 450 - 600 mm: Menhol ve ana hat geçişleri, istinat ve perde duvarlarda büyük çaplı güzergâhlar. Burada sehpanın sabitlenmesi ve karot göbeğinin güvenli alınması işin en kritik kısmıdır.

Çap büyüdükçe devir düşer, tork artar. 52 mm'lik uçla yüksek devirde ilerlerken 400 mm'lik uçla aynı devirde çalışmak hem makineyi hem ucu yakar. Motor gücü ve sehpa sağlamlığı çapa göre değişir; büyük çaplı işi küçük el makinesiyle "idare etmek" diye bir şey yoktur.

Elmas soket ve segment seçimi: uç yanlışsa delik de yanlış

Karot ucundaki elmas segmentte belirleyici olan yalnız elmas değil, elması tutan metal bağlayıcı matristir. Sahadaki kural basittir: sert, aşındırıcı olmayan betonda yumuşak matrisli segment kullanılır, böylece matris aşınıp altındaki taze elmas açığa çıkar. Yumuşak, bol kum-çakıllı, aşındırıcı betonda ise sert matrisli segment gerekir; aksi halde uç birkaç delikte biter.

Muğla agrega bakımından tek tip bir il değil; kimi işte sert taş agregalı betonla, kimi işte aşındırıcı ve kumlu bir dökümle karşılaşıyoruz. Bunu telefonda tahmin etmiyoruz: ilk deliğin ilk santimlerinde ucun nasıl tuttuğu, çamurun rengi ve ilerleme hızı betonu anlatır, gerekirse ikinci delikte uç değiştiririz. Bu yüzden sahaya aynı çapın farklı özellikteki uçlarıyla gidiyoruz.

• Uç parlıyorsa (ilerleme durmuş, makine zorlanıyor): matris fazla sert kalmış, elmas gömülmüştür. Aşındırıcı taşla segmenti açar ya da uç değiştiririz.
• Segment tek taraftan aşınmışsa: sehpa gevşemiş veya uç merkezden kaçmıştır; cidar bozulmadan durup yeniden sabitleriz.
• Donatıya girerken sıçrama varsa: devri ve baskıyı düşürürüz; zorlamak segmenti söker.

Su soğutma ve çamur yönetimi

Elmas karotta su üç iş yapar: segmenti soğutur, kesilen malzemeyi delikten dışarı taşır, tozu bastırır. Suyu kısarsanız hem uç ömrü hem delik kalitesi düşer; yani asıl mesele suyu azaltmak değil, çıkan çamuru kontrol etmek.

Muğla'da bu iş çoğu zaman kullanımdaki bir binada oluyor: otel odası, apart daire, mermer ya da ahşap kaplı zeminler. Kurduğumuz düzen şu: delik çevresine su toplama halkası, hortumu ıslak-kuru vakuma bağlı; zemine önce naylon, üzerine emici örtü; tavan delmede toplayıcı hazneli sistem. Çimento çamuru kuruduktan sonra mermerden ve seramik derzinden çok zor çıkar; temizlik işin sonunda değil iş sırasında yapılır.

Suyun kullanılamayacağı yerler de var: elektrik panosu dibi, işletmedeki bir mutfak. Buralarda küçük çaplarda toz emişli kuru delme yapabiliyoruz; ancak kuru delmenin çapı ve derinliği sınırlıdır, sık donatılı betonda tercih edilmez.

Donatı tarama, taşıyıcı eleman kuralı ve delik kalitesi

Deliği açmadan önce donatıyı tarıyoruz. Tarama cihazıyla demir düzenini işaretliyor, deliği mümkün olduğunca demirlerin arasına denk getiriyoruz. Sebebi iki tane: kesilen her donatı o kesitin taşıma kapasitesinden düşülür, ayrıca gereksiz donatı kesmek uç ömrünü ve süreyi doğrudan artırır. Döşemelerde ısıtma boruları, elektrik boruları ve öngermeli halat riski de vardır; şüphe varsa deliği kaydırmak, delip sonra tamir etmeye her zaman tercih edilir.

Burada tavizsiz bir kuralımız var: kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve benzeri taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyor, kesim yapmıyoruz. Müşteri ısrar etse de bu böyle. Muğla deprem etkisi altındaki bir bölge; taşıyıcı sistemde açılan bir delik ya da genişletilen bir boşluk o binanın hesabını değiştirir. Bölme duvarda, taşıyıcı olmayan bir elemanda çalışıyorsak bu konuşmaya gerek kalmaz; taşıyıcıya dokunulacaksa yazılı onay olmadan makineyi kurmayız.

Delik kalitesi ve cidar düzgünlüğü

İyi bir karot deliği; ekseninde düz, ağzı çapaksız, cidarı düzgün ve arka yüzü patlamamış deliktir. Bunu sağlayanlar: sehpanın dübelle ya da uygun yüzeyde vakumla sabitlenmesi, ucun merkezlenmesi, dengeli baskı, yeterli su ve delik çıkışına yaklaşırken baskının azaltılması. Baskıyı sonuna kadar korursanız beton arka yüzden koni gibi kopar, sıva ve boya işini de bozar. Sehpanın kayması ise deliği ovalleştirir ve bu sonradan düzelmez.

Numune alma karotu ile tesisat deliği aynı iş değil

İkisine de karot deniyor ama amaçları terstir. Tesisat deliğinde amaç, delikten geçecek şeyin sorunsuz geçmesidir; çıkan silindir atılır. Numune alma karotunda ise amaç silindirin kendisidir; delik atıldır, önemli olan deneye uygun bir numunedir.

Numune alırken boy çapa göre yeterli olacak şekilde derinlik ayarlanır, eleman kenarından ve donatıdan uzak bir nokta seçilir, mümkünse donatı kesmeden çıkarılır; uç merkezden kaçarsa numune çatlar ve deney sonucunu bozar. Nokta seçimini biz kendi kafamıza göre yapmayız; işin sorumlu mühendisi veya deneyi yapacak laboratuvar belirler. Numune alınan boşluklar açık bırakılmaz, tamir harcıyla kapatılır.

Beton kesme, duvar açma, kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Kesim yöntemini işin kalınlığı seçer

• Duvar testeresi (ray üstü elmas daire): Kapı ve pencere boşluğu, temiz köşeli boşluklar. Kesim derinliği bıçak çapına bağlıdır; kalın duvarda iki yüzden kesilir.
• Tel kesme: Daire testerenin yetişemediği kalınlıklarda, kütle betonda. Yavaştır ama titreşimsizdir.
• Zemin testeresi: Döşeme, saha betonu, yol ve asfalt kesimi, derz hatları.
• Ring kesici ve el kesme: Köşelerde, dar alanda, tek yüzden derin kesim gereken noktalarda.
• Hidrolik ve robot kırıcı: Ayrılmış parçanın indirilmesi ve kontrollü beton kırma. Kırma kesimden sonra gelir: önce sınır çizilir, sonra içerisi alınır; böylece titreşim ve çatlak kalan yapıya yayılmaz.

Duvar açmada sıramız şu: elemanın taşıyıcı olup olmadığı netleşir, taşıyıcıysa proje onayı beklenir; tesisat ve elektrik hatları taranır; boşluk sınırları işaretlenir; parçanın nasıl indirileceği planlanır; kesim yapılır, parça kontrollü indirilir, kenarlar düzeltilir. Sahil ilçelerindeki eğimli parsellerde ve dar sokaklarda, kesilen parçanın araca kadar nasıl taşınacağı çoğu zaman kesimin kendisinden daha çok kafa yorduğumuz konu oluyor.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda belirleyici olan delik temizliği

Filiz ekmede ve kimyasal ankrajda başarı, kimyasalın markasında değil deliğin hazırlanmasında saklıdır. Sıramız şu: delik çapı ekilecek demirin çapına göre seçilir, derinlik demir çapının katı olacak biçimde projeye göre belirlenir, delik basınçlı hava ile üflenir, tel fırçayla fırçalanır, tekrar üflenir; bu döngü toz kalmayana kadar sürer. Kartuş dipten başlanarak boşluk bırakmadan sıkılır, demir döndürülerek yerleştirilir, kürlenme dolmadan yüklenmez.

Sıcaklık burada Muğla'ya özgü bir ayrıntı getiriyor: yazın sahil ilçelerinde yüzey sıcaklığı yükselince kimyasalın jelleşme süresi ciddi biçimde kısalıyor, bu yüzden kartuşu güneş altında bırakmıyor ve karışımı hazırlar hazırlamaz uygulamayı bitiriyoruz. Kışın iç kesimde, düşük sıcaklıkta ise tersi olur; kürlenme uzar ve beklemek gerekir. Bu süreleri kafamızdan değil, ürünün kendi tablosundan alıyoruz.

Bir noktayı da netleştirelim: kimyasal ankraj deliği kural olarak karotla açılmaz. Karot deliğinin cidarı çok düzgün ve parlak olur, kimyasalın betona kenetlenmesi için gereken pürüz oluşmaz. Elmas uçla açılmış deliğe ankraj yapılacaksa ürünün bunu açıkça kabul etmesi ve cidarın pürüzlendirilmesi gerekir; aksi halde ankraj deliğini darbeli matkapla açıyoruz.

Araçta ne taşıyoruz

Muğla'ya çıkarken yükümüz şu: farklı güçte karot motorları ve sehpaları, farklı özellikte elmas uçlar ve uzatma milleri, duvar testeresi ve rayları, zemin testeresi, ring kesici, hidrolik güç ünitesi ve kırıcılar, donatı tarama cihazı, ıslak-kuru vakum, su toplama halkaları, su tankı ve jeneratör. Son ikisini, sahaya varıp "elektrik yok, su yok" diye gün kaybetmemek için taşıyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Eskişehir'den geliyorsanız, tek bir delik için de gelir misiniz?

Tek küçük bir delik için Eskişehir'den Muğla'ya çıkmak ne bize ne size yarar, çünkü yol maliyeti işin kendisini fazlasıyla aşar. Mantıklısı aynı çıkışta toplanabilen işler: bir tesiste toplu tesisat delikleri, bir şantiyede kesimle filiz ekmenin birlikte olması ya da aynı bölgede birkaç noktanın aynı güne denk getirilmesi. İşiniz küçükse yine de yazın; o bölgede planlı başka bir işimiz varsa aynı çıkışa ekleyebiliriz.

Karot deliği ne kadar sürede açılır?

Tek bir cevabı yok, çünkü süreyi belirleyen adet değil şartlar: çap, beton kalınlığı, donatı yoğunluğu, betonun sertliği, kot ve sehpanın kurulacağı yüzey. Sık donatılı bir kesitte tek delik, boş bir döşemedeki üç delikten uzun sürebilir. Süreyi asıl uzatan da delme değil; sehpanın kurulup sökülmesi, su ve çamur düzeni ve nokta değiştirme. Bu yüzden delikleri gruplayıp aynı bölgedekileri arka arkaya alıyoruz.

Kolonda delik açtırmak istiyorum, yapar mısınız?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde binanın taşıma sistemidir; oradaki bir delik yapının hesabını değiştirir. Onay varsa deliğin yeri ve çapı projede yazdığı gibi uygulanır, donatı taraması yapılır, gerekirse nokta birkaç santim kaydırılır. Onay yoksa işi almıyoruz.

Otel odasında ya da oturulan dairede ortalık su ve çamur olur mu?

Amaç bunun olmaması. Delik çevresine su toplama halkası takıp ıslak-kuru vakuma bağlıyor, zemini naylon ve emici örtüyle koruyor, çamuru kurumadan temizliyoruz. Suyun hiç kullanılamayacağı noktalarda, çap ve derinlik uygunsa toz emişli kuru delmeyi değerlendiriyoruz. Yine de mobilyanın çalışma alanından çekilmesini isteriz.

Kimyasal ankraj deliğini karotla açabilir misiniz?

Kural olarak açmıyoruz. Karot deliğinin cidarı pürüzsüz kalır, kimyasalın kenetlenmesi için gereken yüzey oluşmaz ve çekme dayanımı düşer. Ankraj deliklerini darbeli matkapla açar, hava-fırça-hava sırasıyla temizleriz.

Muğla'nın hangi ilçelerine geliyorsunuz?

İş hacmi çıkıştaki yolu karşıladığı sürece Menteşe, Bodrum, Marmaris, Fethiye, Milas, Ortaca, Dalaman, Datça, Köyceğiz, Ula, Yatağan, Seydikemer ve Kavaklıdere fark etmiyor. Muğla'da şubemiz yok, ekip Eskişehir'den çıkıyor. Delik listesi, çaplar, beton kalınlığı ve birkaç fotoğraf gönderirseniz işin kaç günde biteceğini baştan söyleyebiliriz.