Kilis Karot

Kilis'te bir karot işine "geliriz" demeden önce iki soruyu kendimize soruyoruz: delinecek yapı ne, ve o yapıyı delmek için gereken her şey kamyonette mi. Merkezimiz Eskişehir'de. Kilis'te şubemiz ya da yerleşik bir ekibimiz yok; şehre iş için özel olarak çıkıyoruz. Bunu gizlemenin anlamı yok; aradaki yol işin nasıl kurgulanacağını belirliyor. Eskişehir'den Kilis'e karayoluyla 900 kilometreye yakın bir mesafe var, sürüş tek yönde on bir on iki saati buluyor. Bu tabloda "unuttuk, bayiden alırız" diyebileceğimiz bir şey yok; yola çıkarken yanımızda olmayan uç, sahada olmayan uçtur. Aşağıda işi nasıl kurduğumuzu yazdık. Hizmet başlıklarımız karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj; hepsi aynı disiplinin parçası.

Mesafe, hazırlık ve Kilis'te karşımıza çıkan yapı stoğu

Bu mesafede "sabah bakarız, öğlen başlarız" düzeni kurulamaz. Önce iş telefonda konuşulur, sonra fotoğraf ve kısa video isteriz. Görmek istediğimiz kareler bellidir: delinecek yüzeyin tamamı, karşı yüzü, tavan yüksekliği, makinenin kurulacağı zemin ve varsa mevcut tesisatın geçtiği hat. Bu kareler eksikse çapı da, uç boyunu da, sabitleme yöntemini de tahminle seçmiş oluruz.

İkinci adım işi tek programa toplamak. Aynı yapıda birden fazla delik varsa, kesim ve ankraj da aynı ziyarette bitecekse iş anlamlı hale gelir. Tek bir klima geçişi için Kilis'e ekip göndermek kimsenin lehine değil; bunu peşinen söylüyoruz. Üçüncüsü yedek taşımak: farklı bağ sertliğinde yedek soketler, uzatma tijleri, yedek su pompası, ıslak vakum, jeneratör ve su tankı listeye girer. Uzak şehirde en pahalı şey, eksik bir parça yüzünden geçen gündür.

Kilis küçük bir sınır ili ve yapı stoğu birbirinden bariz ayrılan üç gruba düşüyor; her grup makinede farklı davranıyor.

• Eski merkezdeki taş ve yığma yapılar: Burada duvarın kendisi taşıyıcıdır. Taş ile arasındaki harcın sertliği farklı olduğu için soket sürekli tempo değiştirir; ilerlemeyi elle hissederek yönetmek, baskıyı zorlamamak gerekir. Bu duvarlarda "nasıl olsa bölme duvar" mantığı yürümez.
• Betonarme çok katlı yapılar: Kolon, kiriş, perde ve döşeme ayrımı burada devreye girer; donatı taraması zorunlu, taşıyıcıda proje şartı geçerlidir. Bölme duvarlar çoğunlukla tuğla, bims ya da gaz betondur. Boşluklu malzemede segment boşluğa girdiği anda darbe alır, devir düşürülür.
• Kırsaldaki tek katlı yapılar ve tarımsal tesisler: Zeytin ve bağcılığın yaygın olduğu bir coğrafyada işletme yapıları, depo ve saha betonları karşımıza çıkar. Beton çoğu zaman yerinde dökülmüştür; dayanımı noktadan noktaya değişir, aynı yapıda iki delik iki ayrı davranış gösterebilir.

Yapının yaşını ve betonun nasıl döküldüğünü sormamızın sebebi bu; cevap, kamyonete hangi uçları koyacağımızı belirliyor.

Önce donatı taraması, sonra makine

Deliğin yerini iş sahibi gösterir; orasının delinip delinemeyeceğine yapı karar verir. Makineyi kurmadan önce bölgeyi donatı tarama cihazıyla iki eksende geçeriz. Aradığımız şey demirin yeri, yaklaşık pas payı ve aralığıdır. Sonucu tebeşirle yüzeye çizeriz; delik ekseni demir hattına göre birkaç santim kaydırılabiliyorsa kaydırılır. Çoğu tesisat işinde bu kaydırma hiçbir şeyi bozmaz ama donatıyı kurtarır.

Burada pazarlığı olmayan bir kuralımız var: kolon, kiriş, perde gibi taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyor, kesim yapmıyoruz. Taşıyıcıda kesilen donatı yerine konmaz; sonradan yapılan tamir de o elemanı eski haline getirmez. Onaylı bir proje varsa deliğin yeri, çapı ve adedi projede nasıl tarif edilmişse öyle uygularız. Biz uygulayıcıyız; taşıyıcı sisteme dair kararı veren taraf mühendisidir. Taşıyıcı olmayan bölme duvarda, kabuk duvarda ve saha betonunda bu şart aranmaz.

Taramanın ikinci faydası demir dışındaki sürprizleri azaltmak. Eski yapılarda duvar içinden geçmiş elektrik borusu, su hattı ya da eski bir baca kanalı çıkabiliyor. Tarama her şeyi göstermez; ama görülebileni görmeden delmekle bilerek delmek arasındaki fark sahada net biçimde ortaya çıkar.

Elmas soket seçimi: ilk delik ölçüm deliğidir

Elmas uçların hepsi aynı görünür, aynı davranmaz. Elmas tanesini tutan metal matrisin sertliği belirleyicidir ve kural ters çalışır: sert, aşındırıcı olmayan betonda yumuşak matris, yumuşak ve aşındırıcı betonda sert matris kullanılır. Yanlış eşleşmede iki sonuçtan biri çıkar; ya matris açılmadığı için soket parlar ve kesmeyi bırakır, ya da segment kendini fazla açıp uç kısa sürede biter.

Bu yüzden Kilis gibi uzak bir sahada ilk deliği ölçüm deliği sayarız. İlerleme hızı, motorun sesi, çıkan bulamacın rengi ve tanesi bize betonun ne olduğunu söyler. Gerekirse ikinci delikte matris değiştirir, devri çapa göre yeniden ayarlarız; çap büyüdükçe devir düşer, tork ve su debisi öne çıkar. Parlamış bir soketi aşındırıcı blok üzerinde bileyip elmasları yeniden açığa çıkarmak da işin rutin parçasıdır.

Çalıştığımız çap bandı 32 milimetreden 600 milimetreye kadar uzanır. Telefonda çap yerine içinden geçecek borunun çapını ve yalıtım kalınlığını söylemek daha doğru sonuç verir; boru serbest geçsin, yalıtım ve sıva payı kalsın diye çoğu zaman bir üst kademeye çıkılır. Kalınlık da uç boyunu belirler: kalın bir kesiti kısa uçla iki taraftan delmek, iki deliğin ortada buluşmaması riskini getirir. Uzatma tijiyle tek yönden delmek tercihimizdir.

Suyu yanımızda getiririz, çamuru sahada bırakmayız

Karotta su soketi soğutur ve kesilen unu delikten dışarı taşır. Su kesilirse segment ısınır, elmas tanesi matristen kopar, uç birkaç santimde biter; fazla verilirse bu sefer mekân batar. Doğru debi, delikten çıkan bulamacın kıvamından anlaşılır: bulamaç koyulaşıp ilerleme yavaşladıysa talaş dışarı çıkmıyor demektir.

Kilis'in yazı uzun ve sıcak, iklimi kurağa yakın. Bu iki şeyi değiştiriyor. Birincisi su temini: şebeke yoksa ya da basınç düşükse bidonla iş görülmez, kendi tankımızı ve basınçlı pompamızı kurarız. İkincisi çamurun davranışı: sıcakta zemine yayılan bulamaç hızla kurur, kabuk bağlar, temizlemesi zorlaşır. Bu yüzden çamuru kurumadan toplarız.

Saha düzenimiz şudur: delik çevresine set çekilir, su ceketi ve toplama halkasıyla dönüş suyu yakalanır, ıslak vakumla çekilir. Bulamacı gidere ya da kanalizasyona vermeyiz; çökeltme kabında bekletir, katı kısmı ayırıp atık olarak sahadan çıkarırız. Sulu çalışmanın kabul edilmediği ortamlarda toz toplamalı kuru sistem devreye girer, ancak kuru sistemin çap ve derinlik sınırı vardır; bunu baştan söyleriz.

Su ile elektriğin bir arada olduğu her işte kaçak akım koruması şart; 30 mA'lık koruma olmadan makine çalıştırmayız. Uzatma kablosunun kesiti mesafeye göre seçilir, çünkü ince kesitli uzun kablo gerilim düşümü yaratıp motoru zorlar. Elektrik yoksa jeneratör planlanır.

Beton kesme, duvar açma ve kırmanın sırası

Kesimde kalite hattın nasıl kurulduğuyla başlar. Boşluğun ölçüsü kasa ölçüsü değildir; montaj payı eklenir, hat ipi ve lazerle iki yüzde ayrı ayrı işaretlenir, karşı yüzdeki işaret pilot delikle doğrulanır. İki yüz arasında kayma varsa boşluk yamuk çıkar ve bunu sonradan düzeltmek yeni bir iştir.

Köşe konusu bizde nettir. Testere dairesel çalıştığı için hat sonunda derinlikte kesilmemiş bir üçgen kalır; bunu tamamlamak adına testereyi hattın dışına taşırmak, yani aşırı kesim yapmak kalan yapıya zarar verir. Bizim yolumuz köşelere karotla pilot delik açıp kesim hattını o deliğe bağlamaktır; köşe temiz çıkar, hat dışına çentik atılmaz. Kesilen parça ağırlığına göre bölünür, sapan ya da kızakla alınır, kırıcıyla düşürülmez.

Duvar açmada ilk soru duvarın taşıyıcı olup olmadığıdır. Yığma taş duvarda ya da betonarme perdede kapı-pencere boşluğu açmak proje işidir, onay olmadan başlamayız. Taşıyıcı olmayan bölme duvarda sıralama şudur: hat kurulur, köşeler karotla boşaltılır, testereyle kesilir, parça indirilir, kenar düzeltilir. Kırıcıyla dövmek hem duvarın kalanını çatlatır hem yandaki sıvayı patlatır.

Beton kırma bizde ilk yöntem değil, son yöntemdir. Kırılacak bölgenin sınırı önce testereyle kesilir; kesilmiş sınır çatlağın komşu elemana yürümesini engeller. Kırıcı bundan sonra devreye girer. Titreşim yayıldığı için alt kattaki tavan ve varsa hassas ekipman önceden konuşulur. Geçici destek gerekiyorsa bu bir proje kararıdır; payandayı kendi kararımızla kurmayız. Molozun nereye yığılacağı ve nasıl tahliye edileceği de baştan belirlenir.

Delikte toleransımız üç başlıkta toplanır: eksen doğruluğu, cidar düzgünlüğü ve çıkış ağzının temizliği. Uç arka yüze yaklaşırken baskı azaltılmazsa beton kopar, sıva patlar; karşı taraf boyalı bir oda duvarıysa iş tadilata döner. Çıkışta ilerlemeyi bilerek yavaşlatırız.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj: iş, deliğin temizliğinde biter

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda kimyasalın markası değil, deliğin hazırlanışı belirleyicidir. Delik çapı ekilecek donatıya ya da ankraj çubuğuna göre seçilir, derinlik tijdeki bantla ölçülür; gözle tahmin edilmez.

Temizlik döngüsü sabittir: basınçlı hava ile üfleme, delik çapına uygun fırça ile fırçalama, tekrar üfleme. Bu döngü en az iki kez tekrarlanır. Delik dibinde kalan taş unu, kimyasal ile beton arasında ince bir toz tabakası bırakır; o tabaka varsa çubuk betona değil toza yapışır. Sahada gördüğümüz en yaygın hata budur.

Kilis yazının sıcaklığı burada doğrudan işe karışır. Kartuş kimyasallarının jel süresi sıcakla kısalır; enjeksiyondan sonra çubuğu yerleştirmek için elde kalan süre azalır. Bu yüzden sıcak günlerde işi sabahın erken saatine alır, kartuşları güneşte bırakmaz, gölgede ve serin kutuda tutarız. Kürlenme süresi de ortam sıcaklığına ve kimyasalın kendi teknik föyüne göre değişir; kür bitmeden bağlantıya yük vermeyiz. Enjeksiyon dipten başlar, çubuk çevrilerek yerleştirilir, hava boşluğu bırakılmaz.

Taşıyıcı eleman kuralı burada da aynen geçerlidir. Mevcut bir kolona ya da perdeye filiz ekilecekse donatının çapı, derinliği, aralığı ve sayısı projede tarif edilmiş olmalıdır. Proje çekme testi istiyorsa test ayrı planlanır ve sonucu ilgili mühendise iletilir.

Teklif nasıl hesaplanıyor

Bu sayfada rakam yazmıyoruz. Sahayı görmeden yazılan rakam, sonradan değişen rakamdır ve kimseye faydası olmaz. Bunun yerine hesabı neyin belirlediğini açıkça yazalım:

• Delik çapı ve toplam delme metrajı; çap ve derinlik arttıkça elmas tüketimi artar.
• Beton dayanımı ve agrega tipi; sert agrega ilerlemeyi yavaşlatır, soket ömrünü yer.
• Donatı yoğunluğu; demir kesmek hem delme süresini hem takım aşınmasını artırır.
• Çalışma yüksekliği, iskele veya platform ihtiyacı, makinenin sabitlenme biçimi.
• Sahada su ve elektrik olup olmaması; jeneratör ve su tankı gerekiyorsa ayrı kalemdir.
• Islak mı kuru mu çalışılacağı, çamurun toplanma ve tahliye düzeni.
• İşin mesai içinde mi, gece ya da hafta sonu mu yapılacağı.
• Molozun sahada kalıp kalmayacağı.
• Kilis mesafesine bağlı ulaşım, konaklama ve ekipman sevkiyatı.

Delik listesini çap ve adet olarak, kesimleri metre olarak iletir; yapının tipini, katını ve fotoğraflarını gönderirseniz yazılı teklif çıkarırız. Bu bilgiler olmadan söylenen her rakam tahmindir.

Sık Sorulan Sorular

Kilis'te ofisiniz veya sürekli çalışan ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir'de; Kilis'te şubemiz de yerleşik ekibimiz de bulunmuyor. Şehre iş için özel olarak geliyor, programı önceden yapıyoruz; "yarım saatte oradayız" diyebilecek durumda değiliz.

Tek bir delik için Kilis'e gelir misiniz?

Genellikle hayır. Tek deliğe 900 kilometreye yakın yol eklemek süre olarak da maliyet olarak da iş sahibinin aleyhine olur. Aynı yapıda toplanmış birden fazla delik ya da tek ziyarette bitirilebilecek bir kesim-ankraj listesi varsa yola çıkarız.

Eski taş duvarlı bir binada kapı boşluğu açtırabilir miyim?

Yığma yapıda duvarın kendisi taşıyıcıdır, bölme duvar gibi ele alınamaz. Böyle bir boşluk için statik proje ve gerekli onay şarttır; boşluğun üstünün nasıl taşınacağı projede tarif edilmiş olmalıdır. Onay yoksa işe başlamıyoruz. Onay varsa köşeleri karotla boşaltıp kesimi kontrollü yapar, parçayı düşürmeden alırız.

Sahada su ve elektrik yok, iş yapılabilir mi?

Yapılır, ama önceden bilinmesi gerekir. Su tankı, basınçlı pompa ve jeneratörle gidilir; bunlar planlanmadan yola çıkılırsa saha kurulamaz. Kuru sistem de bir seçenektir ancak çapı ve derinliği sınırlıdır. Hangisinin uygun olduğunu fotoğrafları ve ölçüleri gördükten sonra söyleriz.

Filiz ektikten sonra ne zaman yük verilebilir?

Kürlenme süresi kullanılan kimyasalın teknik föyüne ve ortam sıcaklığına bağlıdır; sıcakta kısalır, soğukta uzar. Süre dolmadan bağlantıya yük vermeyiz, acele edilmesine de izin vermeyiz. Ankraj öncesi deliğin üfleme-fırçalama-üfleme döngüsüyle temizlenmiş olması ise sonucun en belirleyici kısmıdır.

Delik yerini biz gösteriyoruz; ölçü tutmazsa ne olur?

Gösterilen noktayı olduğu gibi delmiyoruz. Önce donatı taraması yapıyor, sonra iki yüzde işaretleyip karşı yüzü doğruluyoruz. Nokta demire denk geliyorsa ve kaydırma tesisatı bozmuyorsa ekseni birkaç santim kaydırıyoruz. Kaydırma mümkün değilse ve eleman taşıyıcıysa iş orada durur; kararı projeye ve mühendisine bırakırız.

Fiyatı telefonda öğrenebilir miyim?

Telefonda hangi kalemlerin fiyatı belirlediğini anlatırız, ama rakamı ancak işi gördükten sonra yazılı veririz. Çap, metraj, beton ve agrega sertliği, donatı yoğunluğu, çalışma yüksekliği, su ve elektrik durumu, çalışma saati, moloz tahliyesi ve mesafe hesabın içindedir. Bu kalemler netleşmeden söylenen rakam tahmin olur; tahmin de sonradan iki tarafı zor durumda bırakır.