Bayburt Karot

Bayburt'a giden bir işi planlarken masaya ilk koyduğumuz şey takvim oluyor. Şehir yüksekte, rakımı 1.500 metrenin üzerinde ve kışı uzun sürüyor. İşimizin büyük kısmı su ile çalışan elmas takımlara dayandığı için, eksinin altına inen bir günde delik açmak bahar ayında aynı deliği açmakla aynı iş değil. Bu sayfada Bayburt'ta karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerini nasıl kurduğumuzu, hangi ekipmanı neye göre seçtiğimizi ve sahada nelere dikkat ettiğimizi yazdım.

Baştan açık olayım: merkezimiz Eskişehir'dedir; Bayburt'ta şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yok. Bayburt'a giden ekip, makinesini ve sarf malzemesini Eskişehir'den yükleyip yola çıkan ekiptir; karayolu mesafesi bin kilometrenin üzerinde. Biz kesim ve delme tarafında çalışıyoruz; güçlendirme projesi çizmek, mantolama yapmak bizim alanımız değil. Elmas uçlu makinelerle betonu kontrollü şekilde delip kesiyor, sökülecek kısmı sınırlayıp alıyoruz.

Eskişehir'den Bayburt'a: yedeksiz yola çıkmıyoruz

Yakın bir ilde kırılan soketin çözümü basittir, aynı gün yenisi gelir; Bayburt'ta bu imkân yok. Bu yüzden ekipman listesini iki katmanlı hazırlıyoruz: sahada kullanılacak çaplardan bir set, bir de yedek set. Kesme diski, karot soketi, kaçak akım rölesi, hortum ve pompanın ikincisi araçta olur. Şantiyede pano sözü almış olsak bile jeneratörü de yüklüyoruz; bin kilometre gidip elektriksiz kalmayı göze almıyoruz.

Jeneratör tarafında rakımın somut bir etkisi var. İçten yanmalı motorlar yükseldikçe güç kaybeder; deniz seviyesinde rahat çektiği yükü burada zorlanarak çeker. Bunu bilerek işin çektiği güce göre değil, bir üst kademe jeneratörle gidiyoruz. Aksi halde makine delik ortasında devir düşürür, soket sıkışır.

Programı gün üzerinden kuruyoruz. Bayburt merkez, Aydıntepe ve Demirözü arasındaki mesafeler bizim için sorun değil; asıl mesele il dışı yolu ve kışın yolun kapanma ihtimali. Bu yüzden aynı bina ya da yakın çevredeki bütün kalemleri tek programda toplamanızı öneriyorum. Delme, kesme, kırım ve ankraj işlerini birlikte planlamak hem takvimi hem maliyeti düzeltir.

Karot delme: donatı taraması, sabitleme ve soket seçimi

Makineyi kurmadan önce yüzeyi donatı tarayıcıyla geçeriz. İki şey ararız: demirin yeri ile pas payı derinliği, bir de betonun içinden geçen tesisat. Döşeme altında ısıtma borusu, duvar içinde elektrik hattı sık karşılaşılan bir durumdur ve karot ucu bunları ayırt etmez. Tarama sonrası delik yerini işaretler, gerekirse birkaç santim kaydırırız; bu küçük kaydırma çoğu zaman hem donatıyı hem tesisatı kurtarır.

Delik donatıya denk geliyor ve kaydırma imkânı yoksa kendi başımıza karar verip demiri kesmeyiz; durumu anlatır, kararı yapının sorumlusuyla birlikte veririz. Sınırımız net: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde gibi taşıyıcı elemanlarda, statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesim yapmıyoruz. Yetkili mühendis deliğin yerini, çapını ve adedini yazılı verdiyse iş yapılır. Dolgu duvarda, şapta, taşıyıcı olmayan bölmede durum farklıdır; taşıyıcıya dokunulacaksa onay gelmeden tezgahı kurmayız.

Tarama bitince sıra tezgahın kurulmasına gelir ve karot işinde kaliteyi belirleyen ilk şey budur. Standart çözümümüz dübelli sabitleme, tabanı elemana ankraj civatasıyla bağlarız. Yüzeye delik açılması istenmiyorsa vakum pedi kullanırız, ama şartı yüzeyin gözeneksiz ve düzgün olması; kaba beton ya da sıva üstünde vakuma güvenmeyiz. Tavanda ve yüksek noktalarda taban-tavan arasına gergi kolonu kurarız.

Sabitleme gevşerse zincirin tamamı bozulur: soket titrer, delik ovalleşir, segmentin lehim bağı zorlanır ve segment kopar. Kopan segment hem ucu bitirir hem delik içinde sıkışıp makineyi kilitler. Bu yüzden her delik öncesi tabanın sıkılığını elle kontrol ederiz.

Soket seçimini sahada, ilk santimlerde aldığımız tepkiye göre yaparız:

• İlerleme yavaş ama makine ısınmıyorsa sert agregaya girmişizdir; elmasını daha çabuk açığa çıkaran yumuşak matrisli segmente geçeriz.
• Uç hızlı ilerliyor ama çabuk tükeniyorsa beton aşındırıcıdır; daha sert matrisli segment kullanırız.
• Segment parlamışsa zorlamak yerine aşındırıcı taşta bileriz. Parlak segmentle bastırmak ucu da makineyi de yorar.
• Donatı yoğun kesitte devri düşürüp baskıyı sabit tutar, demiri de kesebilen karma segmentli soketle ilerleriz.

Devirde kural basittir: çap büyüdükçe devir düşer. Küçük çapta yüksek devirle rahat ilerleyen bir uç, büyük çapta aynı devirde çevresel hızı aşırıya çıkarır ve segmenti yakar. Bir de deliğin bitiş anı var; karot göbeği koptuğu anda serbest kalır. Düşey deliklerde alt taraf boş bırakılmaz, tavan deliklerinde göbeğin düşmemesi için kama ya da kelepçe kullanılır.

Kışın çalışmak: donan su, uzayan kür süresi

Bayburt'ta teknik olarak en kritik başlık bu. Karot ucuna verilen su iki iş yapar: segmenti soğutur ve kesme talaşını dışarı taşır. Su kesilirse ya da debisi düşerse segment birkaç saniyede yanar. Soğukta ise bu sistemin her parçası donmaya aday.

Sahada uyguladığımız düzen şu: suyu kapalı depoda tutar, gerekirse ılık su ile çalışırız. Paydosta hortum ve pompa içindeki suyu boşaltırız; dolu bırakılan hortum sabah buz kalıbı olarak bulunur ve iş iki saat geç başlar. Dış cephede kesme suyunun yüzeyde donup buz tabakası yapması ayrı bir risk; iskele ve platformda çalışıyorsak suyu kaynağında vakumla toplar, akmasına izin vermeyiz. Suyun donmasını katkı ile geciktirmek gibi kestirme yollara girmeyiz; o katkı hem yüzeyde iz bırakır hem toplanan çamurun bertarafını zorlaştırır.

Kimyasal ankraj ve filiz ekmede soğuğun etkisi daha da doğrudan. Düşük sıcaklıkta kartuş içindeki reçine koyulaşır, tabanca zor basar, karışım homojen çıkmaz. Bu yüzden kartuşları araç kasasında bekletmez, ısıtılmış bölmede tutarız. Kürlenme süresi de soğukta uzar; katalogda yazan süre ölçülen beton sıcaklığına göre kat kat artabilir. O süreyi sahadaki gerçek sıcaklığa göre okur, süre dolmadan ankraja yük bindirilmesine izin vermeyiz. Donmuş yüzeye uygulama yapmayız; buzlu bir delik çeperinde hiçbir kimyasal beklenen aderansı vermez.

Yığma ve taş duvarda kesim: betonarmeden farkı

Bölgedeki eski yapı stoğunun bir kısmı betonarme değil, taş ve yığma duvarlı. Bu duvarlarda iş betonarmeden farklı yürür. Betonarme homojene yakın davranır; yığmada ise sert taş ile zayıf harç yan yanadır. Uç sert taşı keserken zorlanır, hemen ardından harca girip boşluğa düşer. Bu ani direnç değişimi ucu savurur, delik ekseni kayar.

Uyguladığımız yol şu: baskıyı düşük ve sabit tutar, hızlanmayı hedeflemeyiz. Darbeli makineyle zorlamak yerine kesme işini elmas takıma yaptırırız; darbe harcı dağıtır, duvarı delik çevresinde gevşetir. Giriş yüzeyinde dökülme riski varsa bantlar, uca yavaş giriş yaptırırız. Arka yüzden çıkarken de son santimlerde baskıyı iyice azaltırız ki parça kopmasın.

Şunun altını çizeyim: yığma bir yapıda duvarın kendisi taşıyıcıdır. Betonarme binadaki dolgu duvara boşluk açmakla yığma binanın duvarına boşluk açmak aynı şey değil. Yığmada kapı ya da pencere boşluğu açılacaksa lento ve destek düzeni önceden çözülmeli, kararı sorumlu mühendis vermelidir; onay olmadan boşluk açmayız. Yörede cephelerde yerel doğal taş kaplama da yaygın. Kaplamalı cephede karot çıkarken taşın çatlamaması için delik yerini derz hattına göre planlar, kaplamayı geçtikten sonra normal devre çıkarız.

Beton kesme, duvar açma ve kontrollü kırım

Kesimde makineyi işin ölçüsüne göre seçiyoruz: döşeme ve şapta zemin testeresi, düşey yüzeylerde ray üzerinde çalışan duvar testeresi, tablanın sığmadığı kalın kesitlerde ve temel bloklarında elmas halat. Ekipmanın giremediği dar noktalarda halka bıçaklı el testeresi devreye giriyor.

Ölçüde gerçekçi konuşuyoruz. İşaretlenen hattan birkaç milimetre sapma normaldir; bunu yok saymak yerine kasa ve montaj payını baştan konuşup boşluk ölçüsünü ona göre veriyoruz. Kapı ve pencere boşluklarında istenen ölçü kaba açıklıktır; montajcının hangi payı beklediğini önceden sorarız, çünkü kesim sonrası boşluğu büyütmek kolay, küçültmek zordur.

Köşeler kesimin en çok tartışılan yeri. Duvar testeresinin bıçağı dairesel olduğu için köşede tam dibe inemez, içeride kesilmemiş bir üçgen kalır. Bunu zorlayıp koparmak köşeyi bozar. Bizim yolumuz köşelere karot deliği açıp kesimi oradan tamamlamak ya da son payı el testeresiyle almak; böylece köşe yuvarlanmaz, boşluk düzgün çıkar.

Kesilen parçanın serbest kaldığı anda ne olacağı da kesim başlamadan planlanır. Ağırlığı hesaplar, gerekirse büyük parçayı bölerek indiririz; askı ya da destek düzeni kurulmadan son kesim yapılmaz, alt mahal boşaltılır. Kırımda ilk kararımız, alanın önce kesimle sınırlandırılıp sınırlandırılmayacağıdır. Kesim hattıyla çerçevelenmiş bir kırım komşu betona ve sıvaya çok daha az zarar verir; kırıcıyı doğrudan gövdeye dayamak kısa vadede hızlı görünür, tamir masrafı olarak geri döner.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda deliğin temizliği

Bu iki kalemde performansı belirleyen şey kimyasalın markası değil, deliğin temizliğidir. Sıramız şu: derinliği ölçeriz, basınçlı hava ile tabana kadar üfleriz, çapına uygun tel fırça ile çeperi tararız, sonra tekrar üfleriz. Bu adım atlanırsa delik çeperi un gibi kesme tozuyla kaplı kalır; kimyasal betona değil o toz tabakasına yapışır ve ankraj çekmede beklenen değeri vermez.

Delik çapı ile ekim derinliği donatının çapına ve elemanın hesabına bağlıdır; bu değerleri biz belirlemiyoruz, projeden alıyoruz. Uyguladığımız çap ve derinliği kayda geçirip iş sonunda veriyoruz. Enjeksiyonu dipten başlatıp tabancayı geri çekerek yaparız, üstten dökülen kimyasal delik içinde hava boşluğu bırakır. Islak delik için üretilmiş ürün ile kuru delik için geliştirilmiş olan farklıdır; suyun sızdığı bir delikte yanlış seçim yapışmayı bitirir. Çekme testi isteniyorsa baştan konuşuruz, çünkü test düzeni programa yazılır.

Fiyat neye göre hesaplanır, program nasıl kurulur

Bu sayfada rakam yazmıyorum; sahayı ve ölçüyü bilmeden verilen bir rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Bunun yerine hesabın nasıl kurulduğunu açayım.

• Karot delmede temel ölçü çap, toplam delme derinliği ve adettir. Donatı yoğunluğu ile beton sertliği soket tüketimini değiştirdiği için buna bir zorluk payı biner.
• Beton kesmede hesap kesim metretülü ve kesim derinliği üzerinden yürür; kesim tek pasoda bitmiyorsa paso sayısı süreyi doğrudan artırır.
• Kırımda hacim, molozun taşınma mesafesi ve kırımın kesimle sınırlanıp sınırlanmadığı belirleyicidir.
• Filiz ve ankrajda çap, ekim derinliği, adet ve kullanılan kimyasalın cinsi hesaba girer.
• Ortak kalemler: çalışma yüksekliği ve iskele-sepet ihtiyacı, sahada elektrik ile su bulunup bulunmaması, mesai dışı ya da hafta sonu çalışma zorunluluğu.
• Bayburt'a özel kalem: ekibin ve ekipmanın ulaşımı ile konaklaması. Bu mesafeden doğan tek seferlik bir giderdir; iş ne kadar toplu verilirse birim başına düşen payı o kadar azalır.

Teklifi bu başlıkları tek tek yazarak veriyoruz ki hangi kalemin neyi karşıladığı görünsün. Sizden istediğimiz de net: elemanın fotoğrafı, kalınlığı, delik çapı ve adedi ya da kesim ölçüsü, kat ve erişim durumu. Gerekirse görüntülü görüşmeyle mahalli birlikte geziyoruz; bu mesafede yanlış anlaşılan tek bir ölçü iki gün kaybettirir.

Sık Sorulan Sorular

Bayburt'ta şubeniz var mı, ne kadar sürede gelebilirsiniz?

Bayburt'ta şubemiz ve orada sürekli duran bir ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir. İş netleştikten sonra ekip ve ekipman yüklenip yola çıkar, bu da yol süresi demektir. Takvimi birlikte kurar, aynı bölgedeki kalemleri tek programda toplamayı öneririz.

Kışın Bayburt'ta çalışabiliyor musunuz, su donmuyor mu?

Çalışıyoruz, ama düzen değişiyor. Suyu kapalı depoda ve gerektiğinde ılık tutuyor, paydosta hortum ile pompayı boşaltıyoruz. Dış cephede kesme suyunun buz yapmaması için suyu kaynağında vakumla topluyoruz. Kimyasal ankraj varsa kartuşları soğukta bekletmiyor, kürlenme süresini sahadaki gerçek sıcaklığa göre uzun tutuyoruz. Donmuş yüzeye uygulama yapmıyoruz.

Kolonuma delik açtırmam gerekiyor, yapar mısınız?

Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesim yapmıyoruz. Yetkili mühendis deliğin yerini, çapını ve adedini onayladıysa işi yaparız. Bu kural elemanın taşıma kapasitesiyle ilgilidir, keyfi bir tercih değil.

Taş ve yığma duvarda karot ya da kesim yapılabiliyor mu?

Yapılıyor, ama tekniği farklı. Sert taş ile zayıf harç yan yana olduğu için baskıyı düşük ve sabit tutar, darbeli makineyle zorlamayız; giriş ve çıkış yüzeylerinde dökülme olmasın diye son santimlerde baskıyı azaltırız. Ayrıca yığma yapıda duvarın kendisi taşıyıcıdır, boşluk açılacaksa lento ve destek düzenini sorumlu mühendisin belirlemesi gerekir.

Telefonda yaklaşık bir fiyat söyleyebilir misiniz?

Rakam vermiyoruz. Elemanın türü, kalınlığı, donatı durumu, çalışma yüksekliği ve sahadaki elektrik-su durumu bilinmeden verilen rakam gerçeği yansıtmaz. Fotoğraf ve ölçü geldikten sonra kalem kalem yazılmış bir teklif çıkarıyoruz.

Sahada elektrik ve su yoksa iş yapılabilir mi?

Yapılır. Jeneratörü her Bayburt işine yanımızda götürüyoruz; rakım nedeniyle motorların güç kaybettiğini hesaba katıp bir üst kademe jeneratör alıyoruz. Su yoksa depolu su ile geliyoruz, ancak depo kapasitesi delik sayısını sınırlar ve program buna göre kurulur.