Yalova Karot

Eskişehir merkezli bir karot ve beton kesme ekibiyiz. Yalova'da şubemiz yok, başka illerde de yok; iş kesinleştiğinde makineleri araca yükleyip Eskişehir'den yola çıkıyoruz. Yol Bursa üzerinden geçiyor ve gidiş tarafı yarım günü buluyor. İstanbul yakasından gelenler feribotu kullanıyor, biz karayolundan geliyoruz: karot makinesi, sehpa, uç seti, su tankı ve jeneratör aynı araçta, parçalanmadan sahaya iniyor.

Yaptığımız işler karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj. Hepsinin ortak yanı betonu darbeyle değil aşındırarak açmak: elmas uç betonu kırmaz, öğüterek keser, bu yüzden delik kenarı dağılmaz ve komşu bölgeye titreşim taşınmaz. Aşağıda Yalova'da bir işi sahada nasıl kurduğumuzu yazdım — çapı neye göre seçtiğimizi, ucun betona göre nasıl değiştiğini, suyu ve çamuru nasıl idare ettiğimizi, hangi noktada işi durdurup proje istediğimizi.

Yalova küçük bir il, çalışma düzenimizi bu belirliyor

Yalova dar bir il; merkezden Çiftlikköy ve Altınova tarafına kısa sürede geçiliyor, Çınarcık ve Armutlu yönünde sahil yolu virajlı olduğu için süre uzuyor. Bunun bize yansıması şu: Eskişehir'den kalkıp tek bir 82'lik klima deliği için Yalova'ya gitmek kimsenin işine yaramıyor. Onun yerine işi gün üzerinden kuruyoruz. Aynı gün merkezde tesisat delikleri, Çiftlikköy'de bir depoda makine kaidesi ankrajı, Altınova tarafında bir atölyede zemin kesimi yapılabiliyorsa program bir araya geliyor.

Bu yüzden telefonda ilk konuştuğumuz şey tarih değil, işin dökümü: kaç delik var, çapları ne, hangi kat, beton kalınlığı ne, araç binaya kaç metre yaklaşabiliyor. Sahil bandındaki bazı sitelerde araç iç avluya giremiyor; 300 mm'lik uç ve sehpayla otuz metre yürümek de süreye yazılan bir kalem. Takvim tarafında ise Yalova'nın kendi ritmi var: Çınarcık ve Armutlu'daki yazlık dairelerin çoğu kışın kapalı, anahtar ve site yönetimi izni günü belirliyor. Termal çevresindeki konaklama tesislerinde tersi geçerli, sezon içinde gürültülü iş yapılmadığı için işi sezon dışına ya da gece penceresine alıyoruz. Sera ve fide işletmelerinde de sulama hattının kapalı kaldığı saat dar oluyor.

Çap seçimi: 52 mm ile 600 mm arasında kararı ne veriyor

Karot uçları standart kademelerde üretiliyor, elimizdeki bant 52 mm ile 600 mm arasında. Arayan kişi genelde "bir delik açtıracağım" diyor; asıl soru o delikten neyin geçeceği. Borunun dış çapı tek başına yetmiyor, yalıtım kalınlığı, kelepçe payı, eğim payı ve montaj boşluğu da çapa ekleniyor. Uygulamada işler şu bantlara oturuyor:

• 52-62 mm: elektrik ve data kablosu geçişi, ince bakır boru, korkuluk ankraj deliği.
• 82 mm: klima bakır borusu ve drenajın birlikte geçtiği çap; Yalova'da en çok istenen delik bu.
• 102-112 mm: hermetik kombi bacası, banyo aspiratörü, küçük havalandırma.
• 132-162 mm: 110'luk pis su borusu, yoğuşmalı cihaz baca seti, kablo tavası geçişi.
• 200-300 mm: yağmur iniş hattı, kolon boru geçişi, orta çaplı kanal, jeneratör egzozu.
• 350-600 mm: ana atık su hattı, temel ve perde altından geçen büyük hatlar, makine dairesi geçişleri.

Ters yönde işleyen bir kural daha var: çap büyüdükçe makinenin devrini düşürüyoruz. 52'lik uçla yüksek devirde rahat ilerleyen makine, 400'lük uçla aynı devirde çalışırsa segment yanar ve uç betona sıkışır. Sabitleme de çapla değişiyor; vakum tabla ancak düzgün ve sağlam yüzeyde iş görüyor, büyük çapta çelik dübelli sehpayla bağlanıyoruz. Rutubetli ya da sıvası kabarmış duvarda vakum tablaya güvenmiyoruz.

Elmas soket ve segment seçimi: uç betona göre değişiyor

Elmas uçların hepsi aynı görünür ama işi segmentin matrisi belirler ve kural sezgiye ters çalışır: aşındırıcı, yumuşak betonda sert matrisli, sert ve yüksek dayanımlı betonda yumuşak matrisli segment kullanılır. Yumuşak betonda sert matris kullanılmazsa segment erir, uç birkaç delikte biter. Sert betonda yumuşak matris kullanılmazsa elmas taneleri açığa çıkmaz, segment parlar ve ilerleme durur. Sahadaki "makine dönüyor ama ilerlemiyor" şikâyetinin çoğu budur; çözümü zorlamak değil, parlayan segmenti aşındırıcı blokta bileyip açmak ya da ucu değiştirmektir.

Yalova'da iki farklı beton karakteriyle karşılaşıyoruz. 2000 öncesi yapı stoğunda dayanım genelde düşük, agrega dağılımı düzensiz ve donatı seyrek; uç kolay ilerliyor ama cidar dağılmaya, çıkış yüzü koparmaya meyilli. Daha yeni binalarda ve sanayi yapılarında beton daha sert, donatı daha sık; bu kez ilerleme yavaşlıyor ve donatı kesmeye uygun segment gerekiyor. Aynı sokaktaki iki binaya aynı ucu takıp gitmiyoruz, araçta birden fazla matris seçeneği taşımamızın sebebi bu. Gövdesi salgı yapan ucu da kullanmıyoruz: o uç düz delmez, delik ovalleşir.

Su soğutma, çamur ve zeminin korunması

Sulu delmede su üç iş yapar: segmenti soğutur, kesme tozunu delikten dışarı taşır, tozun havaya karışmasını engeller. Debi yetersizse ilk belirti koyu ve sıcak çıkan şerbettir; orada durup debiyi düzeltmezseniz segment yanar ve uç delikte sıkışır. Sıkışan ucu kurtarmak, o deliği açmaktan uzun sürer. Çıkan çamur çimento şerbeti olduğu için kuruyunca yüzeye yapışır. Girdiğimiz yerlerin çoğu konut ve konaklama yapısı; parke, mermer eşik ve halı üzerinde çalışıyoruz. Suyu delik ağzında vakumlu su toplama halkasıyla alıyoruz, halkanın oturmadığı geometrilerde macunla set çekip ıslak vakumla çekiyoruz.

Döşemeyi delip alt katın tavanına çıkacak işlerde aşağıya haber vermeden başlamıyoruz; geçen su alttaki dairenin tavanında leke bırakır. Suyun hiç istenmediği yerler de var: pano dibi, işleyen üretim hattının üstü, gıdayla temas eden alan, arşiv odası. Oralarda toz emici üniteyle kuru delmeye geçiyoruz; kuru delmede çap ve derinlik sınırlı, uç ömrü kısa, bunu baştan söylüyoruz. Sahada su yoksa kendi tankımızla, elektrik yoksa jeneratörle geliyoruz — kışın boşaltılmış yazlık tesisatları yüzünden "sahada su var" cevabını bir kez daha teyit ediyoruz.

Donatı tarama ve taşıyıcı eleman kuralı

Karot ucu donatıyı keser, bu doğru. Asıl mesele hangi donatının kesileceği. Delik yerini gözle seçip makineyi kurmuyoruz; önce donatı tarama cihazıyla yüzeyi tarayıp demirlerin hattını ve derinliğini işaretliyoruz. Deniz havasına açık, yaşı ilerlemiş yapılarda pas payı zayıf kalabiliyor, donatı yüzeyin hemen altından geçebiliyor. Tarama sonrası deliği birkaç santim kaydırmak çoğu zaman hem donatıyı korumaya hem de ilerlemeyi hızlandırmaya yetiyor.

Sınırımız net: kolon, kiriş, perde ve diğer taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delme, kesme veya boşluk açma işi yapmıyoruz. Bu nezaket cümlesi değil, sahada uyguladığımız kural. Taşıyıcı elemanda açılacak deliğin yeri, çapı ve adedi yapının taşıma davranışını ilgilendirir; bu kararı ekipmanı kullanan kişi değil, projeyi bilen mühendis verir. Onay yoksa işi durdurup neyin alınması gerektiğini anlatıyoruz. Aynı ayrım duvar açmada da geçerli: dolgu duvarda kapı-pencere boşluğu açmak başka, taşıyıcı perdede boşluk açmak başkadır. Onaylı işlerde de sıra önemli; üst kenardan gidiyoruz, lento veya atkı tarafını emniyete almadan yan kesimleri tamamlamıyoruz ve kesilen parçanın nereye düşeceğini planlamadan son kesimi yapmıyoruz.

Delik kalitesi ve numune karotunun tesisat deliğinden farkı

Bir karot deliğinin kalitesi üç şeyle ölçülüyor. Eksen doğruluğu: delik, girdiği yüzden çıktığı yüze kadar aynı doğrultuda ilerlemeli. Sehpa iyi sabitlenmemişse delik yay çizer; 40 cm kalınlıkta bir perdede birkaç derecelik sapma, arka yüzde deliğin bambaşka bir yere çıkması demektir. Cidar düzgünlüğü: boru montajında sızdırmazlık ve yangın durdurucu dolgunun tutması için gerekli, basamaklı ya da oval delikte dolgu tutmaz. Çıkış ağzı: uç arka yüze yaklaşırken beton kabuğu koparmaya meyillidir, son santimlerde beslemeyi azaltıyor, mümkünse karşı taraftan destek koyuyor ya da deliği iki taraftan buluşturuyoruz.

Numune alma karotu ise aynı makineyle yapılsa da farklı bir iştir. Tesisat deliğinde hedef temiz bir boşluktur, çıkan silindir moloz sayılır; numune alımında asıl ürün o silindirin kendisidir, delik ikinci plandadır. Silindirin çatlamadan, ezilmeden ve donatı içermeyecek biçimde çıkması gerektiği için numune yeri tarama ile demirlerin arasına denk getirilir, çap ve boy oranı laboratuvarın istediğine göre belirlenir, alınan parça işaretlenip nereden alındığı kayda geçirilir. Deneyi ve raporu biz yapmıyoruz: numuneyi usulüne uygun alıp laboratuvara teslim ediyoruz, sonuç ve yorum laboratuvarın ve proje mühendisinin işi.

Kesme, kırma, filiz ekme ve kimyasal ankrajda saha düzeni

Karot dışındaki işlerde de mantık aynı: kontrollü ilerlemek. Beton kesmede döşeme ve zeminde zemin testeresi, düşey yüzeylerde duvar testeresi kullanıyoruz; disk çapı kesim derinliğini belirlediği için kalınlığı önden ölçüyoruz, tek yüzden ulaşılamayan kalın kesitlerde elmas tel kesim devreye giriyor. Duvar açmada kapı ve pencere boşluğunu köşelerinden karotla açıp aralarını kesimle birleştiriyoruz; köşeler böylece dağılmıyor, çatlak kesim çizgisinin dışına taşmıyor. Beton kırmada ise kırıcının sınırını biliyoruz: hızlıdır ama titreşim üretir, komşu daire, işleyen tesis veya hassas ekipman varsa kesip parçalayarak sökme yöntemini tercih ediyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda işin kalitesini belirleyen tek şey delik temizliğidir. Delik çapı ekilecek donatının çapına, derinlik ise donatı çapının katına göre hesaplanır ve bu ölçüler kullanılan kimyasalın kendi kuralından gelir. Deldikten sonra delik hava ile üflenir, fırçalanır, tekrar üflenir; içeride kalan toz tabakası kimyasalın betona tutunmasını doğrudan düşürür. Karışım ucundan ilk gelen kısım atılır, delik dipten ağza doğru boşluk bırakmadan doldurulur, donatı döndürerek itilir. Yalova'ya özgü kısmı şu: kıyıda nem yüksek, kışın yüzey sıcaklığı düşük kalıyor. Kimyasalın jelleşme ve tam kür süresi sıcaklıkla değişir, soğukta uzar, ıslak delikte bazı ürünler kullanılamaz. Kış işlerinde ürünü buna göre seçiyor ve donatıya yük binmeden önce beklenmesi gereken süreyi söyleyip sahayı öyle bırakıyoruz.

Yalova işinde fiyat neye göre hesaplanıyor

Bu sayfada rakam yazmıyoruz, çünkü aynı çaptaki iki delik bile aynı hesaba çıkmıyor. Hesabın neye baktığını yazayım. Karot delmede belirleyiciler: delik çapı, beton kalınlığı — fiyat delik adedinden çok toplam delme derinliğiyle ilgilidir —, donatı yoğunluğu, delik adedi ve deliklerin tek noktada toplu mu yoksa binaya dağılmış mı olduğu. Kesme işlerinde hesap metretül üzerinden kurulur, kesim derinliği ve kesilen elemanın cinsi devreye girer. Filiz ve ankrajda donatı çapı, delik derinliği ve kullanılan kimyasalın türü belirleyicidir.

Bunların üstüne saha koşulları biniyor: çalışma yüksekliği ve platform ihtiyacı, sahada su ve elektrik olup olmaması, molozun sahadan çıkarılıp çıkarılmayacağı, gece veya hafta sonu çalışma zorunluluğu ve Eskişehir-Yalova yolu. Yol kalemini saklamıyoruz; Yalova'da sürekli duran bir ekibimiz olmadığı için ulaşım işin gerçek bir maliyeti. En sağlıklısı delik listesini çap ve adet olarak çıkarıp, mümkünse duvarın fotoğrafıyla iletmeniz; hesabı buna göre net veriyoruz. Yerinde görülmeden söylenen rakam, sahada değişmeye mahkûmdur.

Sık Sorulan Sorular

Yalova'ya tek bir delik için geliyor musunuz?

Kural olarak hayır. Eskişehir'den gidiş-dönüş bir günü kapladığı için tek bir 82'lik delik ne bize ne size makul bir hesap çıkarır. Aynı binada toplanabilen birden fazla iş varsa ya da o gün Yalova'da başka bir işimiz programlandıysa tek delik de programa giriyor.

Kolonda karot deliği açtırabilir miyim?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan açmıyoruz. Kolon, kiriş ve perde taşıyıcı elemandır; oradaki deliğin yeri, çapı ve sayısı yapının taşıma davranışını ilgilendirir, bu kararı projeyi bilen mühendis verir. Onay geldiğinde deliği projede belirtilen yerde ve çapta açıyoruz. Onay yoksa alternatif güzergâh arıyoruz; çoğu tesisat işinde dolgu duvardan veya döşemeden geçen bir çözüm bulunabiliyor.

Delme sırasında evde toz ve su birikintisi olur mu?

Sulu delmede kesme tozu havaya kalkmaz, suyla birlikte çamur olarak dışarı çıkar. Bu çamuru delik ağzında vakumlu halka ve ıslak vakumla topluyoruz; parke, mermer ve halı gibi yüzeylerde önlemi baştan alıyoruz. Suyun istenmediği yerlerde toz emiciyle kuru delme yapıyoruz, o yöntemde çap ve derinlik sınırlı.

Çınarcık ve Armutlu tarafındaki sitelerde çalışıyor musunuz?

Çalışıyoruz. Oradaki fark teknik değil, erişim. Kışın daireler kapalı, su tesisatı boşaltılmış ve site yönetiminin izin verdiği saat aralığı dar olabiliyor. Anahtar, izin ve aracın yaklaşabileceği mesafe önden netleşirse gün boşa gitmiyor. Sahada su yoksa kendi tankımızla, elektrik yoksa jeneratörle geliyoruz.

Beton dayanım raporu veriyor musunuz?

Numuneyi biz alıyoruz, raporu laboratuvar veriyor. Bizim işimiz silindiri çatlatmadan, donatıya denk getirmeden, laboratuvarın istediği çap ve boy oranında çıkarıp yerini kayda geçirmek. Basınç deneyi ve sonucun yapı açısından ne anlama geldiği laboratuvarın ve proje mühendisinin alanı. Numune taşıyıcı elemandan alınacaksa noktalar projeye göre belirleniyor.

Filiz ektikten sonra ne zaman yük verebilirim?

Kullanılan kimyasalın kür süresine ve o günkü yüzey sıcaklığına bağlı. Yalova'da kışın nem yüksek ve yüzey soğuk olduğu için süre uzuyor, ıslak delikte de her ürün kullanılamıyor. İşe uygun ürünü seçip, donatıya yük binmeden önce beklenmesi gereken süreyi sahada söylüyoruz. Bu süreyi kısaltmak, ankrajın çekme dayanımını düşürmekten başka işe yaramıyor.