Tokat Karot

Tokat'ta yaptığımız işi tek cümleyle anlatayım: betonu kırmadan, çatlatmadan, elmas uçla kesip almak. Karot motorunu sehpasına bağlayıp döşemenin ya da duvarın istenen noktasından istenen çapta silindirik bir parça çıkarıyoruz; duvar testeresiyle beton kütleyi düz hatlardan kesiyoruz; mevcut betona filiz ekiyor, çelik konstrüksiyonun taban plakasını kimyasal ankrajla oturtuyoruz. Her adımın bir ölçüsü var: çap, derinlik, devir, su debisi, donatının nerede durduğu.

Baştan açık olayım: merkezimiz Eskişehir. Tokat'ta şubemiz yok, orada sabah bekleyen bir ekibimiz de yok. Ankara üzerinden 600 kilometreyi aşan bir yol var ve ekip makineleriyle birlikte buradan çıkıyor. Bunun iki sonucu var: tek bir 52'lik delik için yola çıkmak kimsenin işine gelmez, iş paketlenmelidir; ve çıkmadan önce çap listesini, beton kalınlığını, donatı durumunu netleştirmemiz şarttır — Turhal'da eksik uç fark edip Eskişehir'e dönme lüksümüz yok.

Tokat'ın yapı stoğu tek tip değil. Yeşilırmak vadisine kurulmuş bir il; merkezle Erbaa, Niksar, Turhal, Zile, Reşadiye, Almus gibi ilçeler dağınık ve aralarında ciddi yol var. Bir tarafta tarıma ve gıdaya dayalı tesisler, depolar, sulama ve saha betonu işleri; öbür tarafta merkezdeki eski yapı stoğu ve yeni siteler. Kuzey Anadolu Fay Hattı ilin kuzey kesiminden geçtiği için beton numunesi alma talebi de burada sık geliyor.

Tokat'ta hangi işe hangi çap, hangi uç giriyor

Karotta ilk karar çaptır ve bu karar borunun dış çapına bakılarak verilmez. Boruya yalıtım gelecek mi, manşon geçecek mi, geçiş yangın durdurucu dolguyla mı kapanacak — hepsi paya girer. "Boru 100'lük" demek delik 100 demek değildir. 52 ile 600 milimetre arasındaki bandı sahada kabaca şöyle kullanıyoruz:

• 52-62 mm: elektrik ve data hattı geçişleri, korkuluk ve kapı otomatiği için pilot delikler.
• 72-82 mm: klimanın bakır boru takımı ile drenaj hortumunun tek delikten geçmesi, sayaç geçişleri.
• 102-112 mm: hermetik kombi bacası, mutfak aspiratör kanalı, banyo fanı, kalın klima setleri.
• 127-152 mm: havalandırma kanalları, pis su bağlantıları, kat arası tesisat kolonu geçişleri.
• 162-202 mm: WC gideri, ana pis su kolonu, otopark havalandırması, yangın hattı geçişleri.
• 250-350 mm: altyapı geçişleri, pompa ve hidrofor hatları, bodrum perdesinde açılacak büyük geçişler — ancak onaylı projeyle.
• 400-600 mm: baca ve asansör kuyusu havalandırması, kanalizasyon geçişleri. Bu bantta işin yarısı sabitleme ve su debisidir; çekirdek tek parça çıkmaz, kama ve kırma çubuğuyla alınır.

Uç seçimi sahada en çok atlanan konu. Elmas segmentin içindeki metal matris betona ters mantıkla seçilir: agrega sertse — kırma bazalt, granit, sert silisli çakıl — yumuşak matris gerekir ki matris aşınıp altındaki elmasları yüzeye çıkarsın. Beton aşındırıcı, gevşek ya da taze dökümse sert matris gerekir, yoksa uç birkaç delikte biter. Yanlış matrisin sonucu ya parlayıp ilerlemeyen bir segment ya da hızla eriyen bir uçtur. Donatısı yoğun kesitte karma segmentli uç kullanırız; ilerleme yavaşlar ama demir kesilirken segment kopmaz. Devir çapla düşer: 82'likte dakikada 800-900 devir mantıklıyken 200'lükte 300-400, 400'lükte 150-200 devire iner. Baskı azsa segment parlar ve delik kayar, fazlaysa uç sıkışır.

Su soğutma, çamur yönetimi ve temiz teslim

Su üç görev yapar: segmenti soğutur, talaşı dışarı taşır, tozu kaynağında bağlar. Biri aksarsa delik bozulur. Dönen suyun rengi doğrudan bilgi verir: akışkan ve gri-koyu bir dönüş varsa kesiyoruz demektir. Su berrak dönüyorsa kesme yok, ya uç parlamış ya baskı yetersiz. Su sıcak, buharlı ya da hiç gelmiyorsa hemen dururuz; devam etmek ucu yakar, çekirdeği delikte sıkıştırır. Donatıya girdiğimizi motorun yükünden anlarız; orada devri düşürür, baskıyı azaltır, suyu artırırız.

Dolu bir dairede asıl mesele çamurdur. Delik çevresine su toplama halkası takıp ıslak vakumla emiyoruz, altına küvet koyuyoruz, ağzın çevresine kil veya silikon bariyer çekiyoruz, zemini naylon ve emici serilerle koruyoruz. Delik alt kata bakıyorsa aşağıdaki daireye önceden haber verilir. Çamurlu suyu doğrudan gidere dökmeyiz; çökeltme kovasında bekletip katı kısmı ayırırız, çünkü beton çamuru tesisatta taşlaşır. Tokat'a giderken su ve elektriği hiç varsaymıyoruz: şebeke suyu yoksa tank ve basınç pompası bizde, üç fazlı besleme yoksa jeneratör götürüyoruz. Kışın dışarıda hortum ve pompa donar, akşam boşaltılmayan hat sabah çalışmaz. Kuru delme yalnızca tuğla, gazbeton ve bimste yapılır; betonarmede kuru delme yapmıyoruz.

Donatı taraması ve taşıyıcı elemanda durduğumuz yer

Delik yerini işaretlemeden önce elektromanyetik donatı tarayıcıyla yüzeyi tararız; tarayıcı donatının yerini, aralığını ve pas payını verir. Çoğu zaman deliği 3-5 santim kaydırmak donatıyı kesmeden geçmeye yeter, bu hem kesite zarar vermez hem ucu korur. Asmolen, kirişsiz ve özellikle öngermeli döşeme ayrı dikkat ister: öngermeli bir halatı kesmenin geri dönüşü yoktur, böyle bir şüphe varsa projeyi görmeden delik açmıyoruz. Yerden ısıtmalı zeminlerde boru hatlarını ve gömülü elektrik tesisatını ısıl kamera ve hat dedektörüyle takip edip işaretleriz.

Taşıyıcı eleman kuralımız net: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesim yapmıyoruz. Bina sahibinin, müteahhidin ya da tesisatçının sözlü onayı bizim için yeterli değil. Bu elemanlar binanın yükünü taşıyor; oradaki bir deliğin yeri, çapı ve adedi mühendislik hesabının konusudur, sahada verilecek karar değildir. Onay geldiğinde de delik projede yazan noktada açılır, "biraz sağa alalım" diye bir esneklik yoktur. Dolgu ve bölme duvarda elimiz rahattır; orada da tesisat taraması yine yapılır.

Numune karotu ile tesisat deliği aynı iş değil

Bu ikisi dışarıdan aynı makineyle yapılan aynı iş gibi görünür, oysa amaçları terstir. Tesisat deliğinde değerli olan geride kalan deliktir, çekirdek moloza gider. Numune alırken değerli olan çıkan silindirdir, delik sonradan tamir harcıyla kapatılır. Numune alırken düşük baskı, bol su ve titreşimsiz sabitleme şart; makine en ufak oynarsa çekirdek içeride çatlar, laboratuvara giden numune olduğundan düşük dayanım verir, bina olduğundan zayıf görünür ve bunun üzerine kurulan her karar yanlış olur.

Numuneyi donatı kesmeyen bölgeden alır, çekirdeği kırmadan çıkarır, üzerine alındığı elemanı ve yönünü yazar, nem kaybetmeden laboratuvara ulaştırırız; alınması ve hazırlanması TS EN 12504-1 kapsamında tariflidir. Dayanım kararını laboratuvar ve proje müellifi verir. Numune kolondan veya perdeden alınacaksa onay kuralı yine geçerli. Tesisat deliğinde ise cidarın düzgünlüğü, ağzın temizliği ve eğim öne çıkar: klima drenajı geçecek delikte dışa doğru hafif eğim veririz, aksi halde su içeri sızar. Çıkış tarafında beton koparak dağılabilir; son santimlerde baskıyı azaltır, dış cepheye bakan yüzlerde karşıdan pilot delik açıp iki yönlü gideriz.

Beton kesme, duvar açma ve kırmada iş sırası

Kesim yöntemini kalınlık ve erişim belirler. Ray üzerinde çalışan duvar testeresinde kesim derinliğini disk çapı sınırlar; kesit kalınsa iki yüzden gidilir ve ölçü karşılıklı alınır. Kalın kütlelerde, temelde ve masif betonda tel testere devreye girer, orada derinlik sınırı pratikte kalkar. Saha betonu, derz ve asfaltta zemin testeresi; dar alanlarda el tipi halkalı testere kullanırız. Duvarda kapı ya da pencere boşluğu açarken önce köşelere karot atarız: düz kesimin bittiği keskin köşede gerilme yığılır ve çatlak zamanla oradan ilerler, yuvarlatılmış köşe bu yolu keser. Dolgu duvarda bile boşluğun üstüne lento ya da hatıl gerekir, üst destek çözülmeden kesime başlamayız.

Kesilen parçanın nasıl çıkacağı, kesimin kendisi kadar önemli. Beton kabaca metreküpte 2,4 ton; bir metrekare 20 santim kalınlığındaki duvar parçası yarım tonu geçer. Parçayı önce askıya alırız — delik açıp halat ya da sapan geçirilir — kesim sırası üstten aşağı planlanır, son kesim yük tutulmuş haldeyken yapılır. Dolu binada gürültü ve titreşim kısıtı varsa kırıcı yerine kesip parça çıkarmayı tercih ederiz; daha uzun sürer ama komşu duvarda çatlak bırakmaz. Hacim büyükse hidrolik kırıcı daha hızlıdır. Molozun kattan nasıl ineceğini işe başlamadan konuşuruz; merkez dışındaki Tokat işlerinde planın en zayıf halkası çoğu zaman burasıdır.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda delik hazırlığı

Filiz ekme, mevcut betona sonradan donatı bağlamaktır ve başarısı neredeyse tamamen delik hazırlığına bağlıdır. Delik çapı donatı çapından tipik olarak 4-6 milimetre büyük seçilir; ankraj derinliğini kullandığımız kimyasalın onay dokümanındaki tablo ve projedeki hesap belirler. Kabaca çapın 10-15 katı bir aralıktan söz edilir ama bu sayıyı sahada biz uydurmuyoruz, tablodan okuyoruz. Delik temizliği bu işin can damarı: üfle, fırçala, tekrar üfle. Toz kalırsa kimyasal betona değil toza yapışır ve çekme dayanımı ciddi düşer; dışarıdan belli olmaz, iş yük aldığında belli olur.

Şunu da ekleyeyim: karotla açılmış delik cam gibi pürüzsüzdür ve kimyasal ankraj için uygun değildir. Ankraj ve filiz delikleri kural olarak darbeli matkapla açılır; karot deliği ancak üreticinin açıkça izin verdiği bir üründe ve cidar tırtıklanarak kullanılır. Uygulamada kartuşun ilk bölümü atılır, karışım homojen gelmeye başlayınca delik dipten doldurulur ve geri çekilerek ilerlenir, böylece hava boşluğu kalmaz. Donatı çevrilerek sokulur, ağızdan bir miktar reçine taşması doluluğun işaretidir. Islak ya da su birikmiş delikte her ürün çalışmaz. Jelleşme ve tam kür süresi yüzey sıcaklığına bağlıdır; Tokat'ın kışında bu süre uzar, soğukta bekletilmiş kartuş düzgün karışmaz. Kenara fazla yakın ankraj beton koni kırılmasıyla gider; plakanın büyütülmesi ya da yerin değişmesi gerekir, bu kararı proje verir.

Ekipman parkımız, Tokat'a çıkış ve fiyatın hesabı

Tokat'ta eksik parçanın telafisi yok; taşıdıklarımız:

• Küçük, orta ve büyük sınıf elektrikli karot motorları, sehpa ve kolon takımları
• 52'den 600'e elmas uç seti, betonarme için karma segmentli yedek uçlar, uzatma milleri
• Vakum pompası ve plakası, dübelli sabitleme takımı, tavana destek direği
• Su tankı, basınç pompası, su toplama halkaları, ıslak vakum makinesi
• Duvar testeresi ve rayları, tel testere, zemin testeresi, el tipi halkalı testere
• Hidrolik güç ünitesi, kırıcılar, kama ve karot kırma çubukları
• Donatı tarayıcı, hat dedektörü, jeneratör, seyyar pano, koruma malzemesi

Sabitlemenin en güvenlisi dübellidir; vakum plakası hızlıdır ama yalnızca düzgün, sağlam ve gözeneksiz yüzeyde kullanılır. Sabitleme gevşerse delik gönyeden çıkar, uç sıkışır ve iş bir anda tehlikeli hale gelir.

Fiyat konusunda dürüst olayım: bu sayfada rakam veremem, çünkü sahayı görmeden verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Ama neye göre hesaplandığını yazabilirim. Fiyatı belirleyen kalemler: delik çapı ve toplam derinlik, delik adedi, donatı yoğunluğu — yoğun donatı hem süreyi hem uç ömrünü yer —, betonun yaşı ve agrega sertliği, çalışma yüksekliği, kat durumu, sahada su-elektrik olup olmadığı, moloz tahliyesi ve Eskişehir'den Tokat'a yol payı. Bu son kalem tek delikli işlerde orantısız yer kaplar; aynı binada ya da aynı ilçede işi birleştirmek en mantıklısı. Erbaa, Niksar, Turhal, Zile tarafında birden fazla nokta varsa aynı çıkışta toplarız, yol payı seyrelir.

Sık Sorulan Sorular

Tokat'ta karot delme ücreti nasıl hesaplanıyor?

Delik çapı ve toplam derinlik ana çarpanlar; üzerine delik adedi, donatı yoğunluğu, çalışma yüksekliği, kat ve asansör durumu, su-elektrik varlığı ve moloz tahliyesi biniyor. Eskişehir'den Tokat'a yol ve konaklama da hesaba giriyor. Kroki ve çap-adet listesi görmeden rakam söylemiyoruz.

Kolonda veya kirişte karot deliği açıyor musunuz?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde binanın yükünü taşır; oradaki deliğin yeri, çapı ve adedi mühendislik hesabının konusudur. Onaylı proje geldiğinde deliği projede gösterilen noktada açarız, sahada yer değiştirmeyiz. Dolgu ve bölme duvarda böyle bir kısıt yok.

Tokat'ta şubeniz var mı, ne kadar sürede geliyorsunuz?

Tokat'ta şubemiz ve orada bekleyen ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir, ekip makinelerle birlikte buradan çıkıyor. Ankara üzerinden 600 kilometreyi geçen bir yol var, dolayısıyla "bir saate oradayız" diyemiyoruz. İş programlanır, ekipman eksiksiz yüklenir, genellikle aynı çıkışta bitecek şekilde planlanır.

Sahada su ve elektrik yoksa iş duruyor mu?

Hayır. Betonarmede ıslak delme yapılır; su segmenti soğutur, talaşı dışarı taşır, tozu bağlar. Şebeke suyu yoksa tank ve basınç pompasıyla geliyoruz, üç fazlı besleme yoksa jeneratör götürüyoruz. Dolu dairede su toplama halkası ve ıslak vakumla çalışır, çamurlu suyu gidere dökmeyip çökeltme kovasında katıyı ayırırız.

Beton numunesi (karot) alıp laboratuvara verebiliyor musunuz?

Numune alma işini yapıyoruz. Burada değerli olan çıkan silindirdir; düşük baskı, bol su ve titreşimsiz sabitleme şarttır, çünkü içeride çatlayan çekirdek dayanımı düşük gösterir. Numuneyi donatı kesmeyen bölgeden alır, işaretli halde laboratuvara ulaştırırız. Değerlendirmeyi laboratuvar ve proje müellifi yapar.

Filiz ekme veya kimyasal ankraj deliğini karotla açabilir misiniz?

Kural olarak hayır. Karot deliğinin cidarı çok pürüzsüz olduğu için kimyasalın tutunması düşer. Ankraj ve filiz delikleri darbeli matkapla açılır; karot deliği ancak üreticinin açıkça izin verdiği bir üründe ve cidar tırtıklanarak kullanılır. Delik temizliği de en az bunun kadar önemli.