Rize Karot

Rize'de bir deliğin zorluğu çoğu zaman betondan değil, betonun içinde bulunduğu ortamdan geliyor. Yamaca oturmuş binalar, bir yüzü toprağa gömülü bodrum perdeleri, yıl boyu nemini atmayan yüzeyler, dar ve eğimli sokaklar. Biz kesim ve delme tarafında çalışan bir ekibiz; işin tekniğine, elmas takım seçimine, suyun ve çamurun kontrolüne, ölçü toleransına bakarız. Bu sayfada Rize'de karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerini nasıl yürüttüğümüzü yazdım.

Bir şeyi de baştan net söyleyeyim: merkezimiz Eskişehir'dir; Rize'de şubemiz ya da orada sürekli duran yerel bir ekibimiz yok. Rize'ye giden ekip, ekipmanını Eskişehir'den yükleyip yola çıkan ekiptir. Bunun programa ve maliyete etkisini saklamıyor, aşağıda ayrı bir başlıkta açıyorum.

Deliğin arkasında ne var? Rize'de keşfin ilk sorusu

Rize'de gelen taleplerin önemli bir kısmı zemin ve bodrum kotunda toplanıyor. Bu da şu anlama geliyor: delinecek yüzeyin arka tarafı çoğu zaman boşluk değil, zemin. Toprağa dayanan bir perdede delik açarken arkada üç şeyden biri bizi bekler — drenaj tabakası, su yalıtım membranı ya da doğrudan dolgu zemin.

Membranı fark etmeden delip geçmek, o binada yıllar sonra tavandan sızan nem olarak geri döner. Bu yüzden dışarıya çıkan deliklerde yalıtım detayını önceden konuşuyor, deliğin çevresinin nasıl kapatılacağını işin bir kalemi sayıyoruz. Dolgu zemine açılan bir delikte ise karot ucu betonu geçtiği anda direnç düşer; makineyi o anda durdurmazsanız ilerleme kontrolsüzleşir ve arkadan gelen ıslak zemin deliği tıkar.

Keşifte netleştirdiğimiz başlıklar şunlar:

• Elemanın türü ve kalınlığı: dolgu duvar mı, döşeme mi, toprağa dayanan perde mi, taşıyıcı mı?
• Deliğin girdiği ve çıktığı yüz: alt katta, komşu mahalde ya da dışarıda ne var?
• Erişim: kaçıncı kat, sokak eğimi ve genişliği, aracın yanaşabildiği en yakın nokta.
• Sahada elektrik ve su var mı; yoksa jeneratör ve depolu su ile mi geleceğiz?
• Çalışma penceresi: bina dolu mu, üretim devam ediyor mu, gürültünün kısıtlı olduğu saatler var mı?

Bu beş başlık doğru cevaplanmazsa, bin kilometre öteden gelen ekip sahada eksik ekipmanla kalır. Bizim en pahalıya mal olan hatamız budur ve tamamen keşif hatasıdır.

Doygun ve nemli betonda delme: Rize'nin asıl farkı

Uzun süre rutubet görmüş, gözenekleri suya doymuş bir beton, kuru bir betonla aynı davranmaz. Karot ucu içeri girdiğinde çıkan çamurun kıvamı değişir, kesme tozu daha çabuk balçıklaşır ve soketin serbest kesme yüzeyi bu balçıkla kapanır. Sonuç: ilerleme yavaşlar, makine zorlanır ve tecrübesiz elde bu, beton çok sert diye yorumlanır. Oysa çoğu zaman sorun sertlik değil, tahliyedir.

Bu durumda yaptığımız şey su debisini artırıp soketi düzenli aralıklarla geri çekmek, kanalın temizlenmesini sağlamaktır. Uç körelmişse zorlamak yerine aşındırıcı taşla segmenti açıyoruz. Nemli ortamda bir başka ayrıntı da elektrik güvenliği: kaçak akım rölesi olmadan, uzatma kablosu su birikintisinin içinde dururken makine çalıştırmayız.

Soket seçiminde ölçümüz, ilk beş santimde alınan tepkidir. Uç düzenli ilerliyorsa agrega ile harç dengelidir. İlerleme yavaşlıyor ama makine ısınmıyorsa sert agregaya girmişizdir ve yumuşak matrisli, elmasını daha çabuk açığa çıkaran bir segmente geçeriz. Uç çabuk tükeniyorsa beton aşındırıcıdır; bu kez daha sert matrisli segment kullanırız. Donatı yoğun bir kesitte ise devri düşürüp baskıyı sabit tutarak, demiri de kesebilen karma segmentli soketle ilerleriz.

İstinat duvarı, barbakan ve drenaj delikleri

Rize'nin topoğrafyası nedeniyle istinat duvarı, bu şehirde sıradan bir yapı elemanı. Arkasında biriken su tahliye edilmezse duvara hidrostatik basınç biner; çözümlerden biri de belirli aralıklarla açılan tahliye (barbakan) delikleridir.

Bu işte dikkat ettiğimiz noktalar teknik olarak nettir:

• Eğim yönü: Delik yatay açılırsa su duvarın içinde kalır. Tahliye deliğini arka yüzden ön yüze doğru hafif eğimli açarız ki su kendi ağırlığıyla dışarı gelsin.
• Delik yeri ve aralığı: Delik düzeni ve çapı, duvarın statik durumuyla ilgilidir. Bunu biz belirlemeyiz; projeden ya da yapının sorumlu mühendisinden alırız. Donatı kesitini zayıflatacak bir düzeni kendi kafamıza göre uygulamayız.
• Donatı taraması: Kalın istinat duvarlarında donatı sık olur. Tarayıcı ile geçmeden delik yeri işaretlemeyiz.
• Delik arkasının tıkanması: Su çıkışının filtre malzemesiyle ilişkisi kurulmazsa delik kısa sürede ince malzemeyle dolar. Deliği açtıktan sonra basınçlı suyla yıkayıp çıkışın açık kaldığını görürüz.

Aynı mantık, kot farkı yüksek bahçe duvarlarında ve yola bakan perde duvarlarda da geçerli. Bu tür işlerde kesim ve delme kısmı bizim, tahliye düzeninin projelendirilmesi ise mühendisin işidir.

Üretim durmadan çalışmak: tesis ve işletme içinde delme

Rize'nin sanayi karakterinde çay ve gıda işleme tesisleri belirgin bir yer tutuyor. Böyle bir tesiste çalışırken kural setimiz konuttakinden farklı oluyor. Üretim çoğu zaman durmaz; bizim işimiz üretim hattının etrafında, sınırlı bir alanda ve sınırlı bir sürede yapılır.

Uyguladığımız düzen şöyle: çalışma alanını brandayla ayırıyoruz, çamurlu suyun hatta ve tahliye kanallarına ulaşmasını engelliyoruz, kesme suyunu ıslak-kuru vakumla kaynağında topluyoruz. Epoksi ya da polyüretan kaplı endüstriyel zeminlerde ek bir konu daha var: kaplama, delik ağzında kırılıp kalkabilir. Bunu önlemek için delik çevresini bantlayıp uca yavaş giriş yaptırıyor, kaplamayı geçtikten sonra normal devre çıkıyoruz.

Makine temeli ve ekipman ayaklarına ankraj yapılacaksa, mevcut döşemenin kalınlığını ve altında ne olduğunu bilmeden delmeyiz. Zemin betonunun altındaki tesisat kanalını delmek, üretimi bir deliğin maliyetinden çok daha pahalıya durdurur. Paslanmaz ekipmanın bağlanacağı noktalarda ankraj çubuğunun ve kimyasalın seçimi de ortamın nemine ve temizlik rejimine göre değişir; sürekli yıkanan bir zeminde standart çözüm uzun ömürlü olmaz.

Beton kesme, duvar açma, kırma ve ankraj: sıra ve temizlik

Kot farkının fazla olduğu yerleşimlerde, mevcut binaya sonradan asansör eklemek sık gündeme gelen bir iş. Bu işin kesim tarafı, sırası doğru kurulduğunda temiz, yanlış kurulduğunda tehlikelidir.

Döşemede boşluk keserken önce kesilecek parçanın ağırlığını ve nasıl duracağını hesaplarız. Parça, kesim bittiği anda serbest kalır; askı düzeni önceden kurulmamışsa aşağı düşer. Bu yüzden kesim sırasını, parçayı en son serbest bırakacak şekilde planlıyor, büyük parçaları bölerek indiriyoruz. Alt kat mutlaka boşaltılır ve emniyete alınır.

Köşe kalitesi de burada belli olur. Duvar testeresinin bıçağı köşede tam dibe kadar inemez; kalan kısmı zorlayarak koparmak yerine köşe deliği açıp kesimi oradan tamamlıyoruz. Böylece köşe yuvarlanmaz, kasa ve kaplama montajı sonradan sorun çıkarmaz. Ölçü toleransı konusunda gerçekçi konuşuyoruz: işaretlenen hattan birkaç milimetre sapma normaldir; bunu yok saymak yerine montaj payını baştan konuşup boşluk ölçüsünü ona göre veriyoruz. Makine tablasının sığmadığı kalın kesitlerde ve temel bloklarında tel testereye geçiyoruz.

Kırım işinde ilk kararımız, ne kadarının kesilerek sınırlanacağıdır. Kesim hattıyla çerçevelenmiş bir kırım, çevredeki betona ve sıvaya çok daha az zarar verir. Hidrolik kırıcıyı doğrudan gövdeye dayamak kısa vadede hızlı, uzun vadede pahalıdır; mevcut bir yapıda çalışıyorsak kırımı önce açtığımız hattın içinde tutarız.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda ise kalite neredeyse tamamen deliğin temizliğine bağlı. Sıramız şudur: derinliği ölçeriz, basınçlı hava ile üfleriz, tel fırça ile çeperi tararız, tekrar üfleriz. Bu adım atlanırsa kimyasalın tutunacağı yüzey un gibi tozla kaplı kalır ve ankraj, kâğıt üzerinde doğru görünse de çekmede beklenen değeri vermez. Islak delikte kullanılabilen kimyasal ile kuru delik için üretilmiş olan farklıdır; serin ve nemli havada kürlenme süresi uzar ve üreticinin verdiği süre dolmadan ankraja yük bindirilmesine izin vermeyiz. Filiz ekmede donatı çapı, ekim derinliği ve aralık ise yeni elemanın hesabından gelir; bu değerleri projeden alır, uygular ve uyguladığımız derinliği kayda geçiririz.

Donatı taraması, korozyon ve taşıyıcı elemanda çizgimiz

Delik yerini işaretlemeden önce donatı tarayıcıyla yüzeyi geçiyoruz. Amaç iki tane: karot ucunun donatıyı boydan boya kesmesini engellemek ve elemanın içindeki demir düzenini görüp deliği birkaç santim kaydırmak. Bu kaydırma çoğu zaman hem işi hem yapıyı kurtarır.

Rize gibi nemin yüksek, deniz etkisinin hissedildiği yerlerde bunun ayrı bir ağırlığı var. Kesilen donatının ucu paspayının içinde açıkta kalırsa, nemli ortamda korozyon oradan başlar ve zamanla paspayını çatlatıp dışarı atar. Bu yüzden donatıya denk gelen deliklerde ya yeri kaydırıyoruz ya da durumu anlatıp kararı yapının sorumlusuyla birlikte veriyoruz; sessizce kesip geçmiyoruz. Kesilen uç kaldıysa, korumasını işin bitiş adımı sayıyoruz.

Sınırımız net: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde gibi taşıyıcı elemanlarda, statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesim yapmıyoruz. Yetkili mühendis deliğin yerini, çapını ve adedini onayladıysa iş yapılır. Dolgu duvarda, şapta, taşıyıcı olmayan bölmede durum farklıdır; ama taşıyıcıya dokunulacaksa onay olmadan makineyi kurmayız. Israr edildiğinde işi almamayı tercih ediyoruz.

Eskişehir'den Rize'ye: program ve fiyatın hesabı

Dürüst tablo şu: Rize ile Eskişehir arası karayoluyla bin kilometrenin üzerinde. Ekip; makinesi, jeneratörü, elmas takımları ve sarf malzemesiyle birlikte yola çıkar. Bunun pratik sonuçları var:

• Rize'deki bir işe bir saatte oradayız diyemeyiz. Programı gün üzerinden kurarız.
• Tek bir küçük delik için bu yolu yapmak ne bize ne size mantıklı gelir. Bu yüzden aynı binadaki ya da yakın çevredeki delme, kesme, kırım ve ankraj kalemlerini tek programda toplamayı öneriyoruz.
• Sahaya gitmeden önce ölçü ve fotoğrafla ön çalışma yapıyor, gerekirse görüntülü görüşmeyle mahalli geziyoruz. Yanlış anlaşılan tek bir ölçü, bu mesafede iki gün kaybettirir.

Fiyat konusunda bu sayfada rakam görmeyeceksiniz; sahayı görmeden verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Bunun yerine hesabın nasıl kurulduğunu yazayım. Karot delmede temel ölçü çap, toplam delme derinliği ve adettir; betonun sertliği ve donatı yoğunluğu soket tüketimini değiştirdiği için buna bir zorluk payı biner. Beton kesmede hesap kesim metretülü ve kesim derinliği üzerinden yürür; kesim tek pasoda bitmiyorsa paso sayısı süreyi doğrudan etkiler. Kırımda hacim ve molozun tahliye mesafesi, ankrajda çap, derinlik, adet ve kullanılan kimyasalın cinsi belirleyicidir.

Bunların üzerine Rize'ye özel kalemler ekleniyor: ekibin ve ekipmanın ulaşım ile konaklama maliyeti, erişim zorluğu, sahada elektrik ve su bulunup bulunmaması, gece ya da hafta sonu çalışma zorunluluğu, üretim devam ederken kısıtlı pencerede çalışma. Dar ve eğimli bir sokakta aracın uzağa park edip ekipmanın elle taşınması, kimi zaman işin kendisi kadar süre yer. Teklifi bu başlıkları tek tek yazarak veriyoruz ki hangi kalemin neyi karşıladığı görünsün.

Sık Sorulan Sorular

Rize'de şubeniz var mı, ne kadar sürede gelirsiniz?

Rize'de şubemiz ve orada sürekli duran bir ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir. İşin kapsamı netleştikten sonra ekip ve ekipman yükleyip yola çıkar, bu da yol süresi demektir. Bu yüzden Rize işlerinde takvimi birlikte planlıyor, aynı bölgedeki kalemleri tek programda toplamayı öneriyoruz.

Kolona delik açtırmam gerekiyor, hemen yapabilir misiniz?

Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz. Yetkili mühendis deliğin yerini, çapını ve adedini onayladıysa işi yaparız. Bu keyfi bir kural değil, elemanın taşıma kapasitesiyle ilgili bir sınır.

Nemli, uzun süre su görmüş betonda delme daha mı zor?

Zorluk sertlikten değil tahliyeden gelir. Doygun betonda kesme tozu çabuk balçıklaşır ve soketin kesme yüzeyini kapatır. Su debisini artırıp ucu düzenli aralıklarla geri çekerek kanalı temizleriz, gerekirse segment matrisini değiştiririz. Zorlayarak ilerlemek hem ucu bitirir hem deliğin eksenini bozar.

Kesme çamurunu ne yapıyorsunuz?

Delik çevresine bariyer çekip çamurlu suyu ıslak-kuru vakumla bidona alıyoruz, ardından dinlendirip çökeltiyor ve katı kısmı ayrı topluyoruz. Bahçeye, dere yatağına ya da yağmur suyu ızgarasına dökmüyoruz. Çimento çamuru toprakta ve suda uzun süre kalıcıdır.

İstinat duvarına tahliye deliğini siz mi belirliyorsunuz?

Hayır. Deliklerin yeri, çapı ve aralığı duvarın statik durumuyla ilgilidir ve projeden ya da sorumlu mühendisten gelir. Biz o düzeni sahada uygular, donatı taramasını yapar, deliği tahliyeye izin verecek eğimde açar ve çıkışın tıkalı olmadığını kontrol ederiz.

Islak delikte kimyasal ankraj tutar mı?

Ürün doğru seçilirse tutar. Islak ve nemli delik için üretilmiş kimyasallar ayrıdır; kuru delik için geliştirilmiş bir ürünü ıslak deliğe uygulamak performans kaybı demektir. Ayrıca serin havada kürlenme süresi uzar. Deliği basınçlı hava ve fırçayla temizlemeden, kürlenme süresi dolmadan yük bindirmiyoruz.

Üretim devam ederken çalışabilir misiniz?

Çoğu durumda evet, ama şartları önceden konuşmak gerekir: çalışma alanının ayrılması, suyun ve çamurun hatta ulaşmaması, gürültünün serbest olduğu saatler, elektrik ve su bağlantısının nereden alınacağı. Bu kısıtlar süreyi uzatır ve programa yazılır.