Osmaniye Karot

Osmaniye'den gelen bir talepte ilk yaptığım şey fiyat düşünmek değil, o betonun ne olduğunu anlamaya çalışmak oluyor. Karot işinde sonucu belirleyen makinenin markası değil, işe başlamadan önce verilen üç karardır: hangi çap, hangi elmas uç, ne kadar su. Bu üçü yanlışsa delik ya açılmaz ya da açılırken hem uç yanar hem beton zarar görür. Askarot olarak Osmaniye'de yaptığımız işler karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj başlıklarında toplanıyor; hepsinin ortak paydası betonu delmeden önce okumak.

Osmaniye, Çukurova ovasının doğu ucunda, Amanos eteklerine yaslanmış, D-400 ve otoyol aksının üzerinde bir yer. Bu coğrafya sahaya da yansıyor: bir tarafta ova üzerindeki sanayi tesisleri, depolar ve tarımsal işletme yapıları var; buralarda kalın döşeme, makine kaidesi ve geniş çaplı tesisat geçişi çıkıyor. Diğer tarafta merkezdeki ve dağ eteğindeki konut betonarmesi, dolgu duvar, taş ve moloz dolgulu eski yapı var. Bu iki grup aynı uçla, aynı devirde delinmiyor. Bölgedeki yapı stokunda beton dayanımının belgelenmesi ihtiyacı arttığı için numune karotu talebi de sık geliyor; numuneyi alan tarafız, güçlendirme ya da mantolama bizim işimiz değil.

Çap Bandı: 52 mm ile 600 mm Arasında Kararı Ne Belirliyor

Çapı belirleyen delik değil, o delikten geçecek şey. Borunun dış ölçüsünü, varsa yalıtım kalınlığını ve montaj payını bilmeden çap seçilirse ya boru girmez ve delik ikinci kez büyütülür, ya da gereksiz büyük açılıp beton kesiti boşuna zayıflatılır. Çalıştığımız bant kabaca 52 mm ile 600 mm arası:

• 52-76 mm: Elektrik ve zayıf akım geçişleri, kablo kanalı, klima bakır borusu, drenaj hattı. Tek deliğin zorluğu yoktur; asıl mesele onlarca deliğin aynı kotta ve aynı hizada çıkmasıdır.
• 80-127 mm: Aspiratör ve menfez geçişleri, doğalgaz hattı, pis su borusu. Katlar arası düşey geçişte en sık kullandığımız aralık.
• 150-200 mm: Baca ve şönt bağlantıları, yağmur iniş hattı, havalandırma kanalı, soğutma tesisatının kalın hatları.
• 250-350 mm: Kolektör ve şaft geçişleri, sanayi yapılarında makine dairesi boru geçişleri, kalın döşemede dikey iniş.
• 400-600 mm: Ana hat ve altyapı geçişleri, kalın perde ve temel kesitinden yapılan geçişler. Bu bantta işin yarısı delme değil, sehpanın kaçmayacak şekilde sabitlenmesidir.

Çap büyüdükçe devir düşer; 300 mm üzerinde küçük çap devriyle zorlarsanız hem motoru hem ucu yorarsınız. Kalın kesitte ikinci konu karot göbeğidir: göbek içeride sıkışırsa uç kilitlenir. Bunun için belirli aralıklarla ucu geri çekip çamuru boşaltıyor, çok kalın kesitlerde iki yüzden karşılıklı delip eksenin buluşması için her iki yüzü aynı referans noktasından ölçüyoruz.

Numune Karotu ile Tesisat Deliği: Aynı Makine, Zıt Amaç

Bu iki iş aynı makineyle yapıldığı için aynı sanılıyor, oysa amaçları birbirinin tersi. Tesisat deliğinde işe yarayan şey boşluktur; çıkan beton silindiri moloz olarak atılır, öncelik hız, eksen ve ortamın temiz kalmasıdır.

Numune karotunda ise çıkan silindirin kendisi üründür. Silindir çatlarsa, kenarı koparsa ya da içinde donatı çıkarsa deney tartışmalı hale gelir. Bu yüzden devri düşürüyor, ilerlemeyi yavaşlatıyor, ucu çıkarırken silindiri kırmamak için ayrı dikkat gösteriyoruz. Alım noktasını, adedi, çapı ve boy/çap oranını biz belirlemiyoruz; bunları laboratuvar ya da işin statik sorumlusu söylüyor, çünkü basınç deneyinin sonucu doğrudan bu oranla ilişkili. Silindirin donatısız olması istendiği için delik yerini taramaya göre kaydırıyor, alım bitince kalan boşluğu tamir harcıyla dolduruyoruz.

Elmas Segment, Soket ve Devir: Ucu Betona Göre Takmak

Bir karot ucunun performansını elmas tanesi değil, o taneyi tutan metal matris belirler. Kural şu: sert ve aşındırıcılığı düşük betonda yumuşak matrisli uç, aşındırıcı ve görece yumuşak malzemede sert matrisli uç kullanılır. Sert betona sert matris takarsanız elmas taneleri açığa çıkamaz, soket parlar, uç betonun üstünde sürtünür ve ilerleme durur. Aşındırıcı malzemeye yumuşak matris takarsanız segment birkaç delikte tükenir.

Sahada bunu iki şeyden okuyoruz: çamurun kıvamı ve makinenin çektiği yük. Uç ilerlemiyor, motor zorlanıyor ve çamur incelmişse soket parlamıştır; aşındırıcı bir blok üzerinde kısa süre çalıştırıp taneleri yeniden açığa çıkarıyoruz. Segment yüksekliği de ucun ömrünü gösterir; alçalmış segmentli uç ince işlere ayrılır.

Donatı yoğunluğu ayrı bir başlık. Sık donatılı yeni betonarmede donatı kesmeye uygun uç kullanılır; normal beton ucuyla donatıya girmek hem ucu yakar hem eksenin kaçmasına yol açar. Duvar testeresi elması ve halat segmenti için de mantık aynı, kesilecek kesitin beton sınıfına ve donatı durumuna göre seçilir.

Temiz Delik: Su, Çamur, Eksen ve Çıkış Ağzı

Sulu delmede su üç iş birden yapıyor: segmenti soğutuyor, talaşı dışarı taşıyor, tozu bastırıyor. Debiyi çıkan çamura bakarak ayarlıyoruz. Çamur koyu ve az geliyorsa su yetersizdir, segment ısınır; neredeyse berrak akıyorsa su fazladır, kesme etkisi düşer. Doğru ayar, sürekli akan ve sulu süt kıvamında bir çamurdur.

Osmaniye'nin yazı bu ayarı doğrudan etkiliyor. Güneş altında ısınmış yüzeyde su tüketimi artıyor, tanktaki su ılık geldiği için soğutma etkisi azalıyor; yazın tankı gölgede tutmak ve debiyi biraz yukarı çekmek gerekiyor. Buna karşılık iç bölgelerde yaşadığımız donmuş hortum sorununu burada nadiren yaşıyoruz.

Asıl mesele çamurun nereye gittiği. Makine çevresine su toplama halkası kuruyor, çamuru ıslak vakumla anında çekiyor, çıkış tarafını da kapatıyoruz; zemin ve duvar koruması işe başlamadan yapılıyor. Suyun kullanılamayacağı yerler de var: pano dibi, sunucu odası, su temasına kapalı imalat alanları. Malzeme tuğla, bims ya da gaz beton ise orada toz emişli kuru delme yapılabiliyor; betonarmede kuru delme ucun ömrü açısından tercih edilmiyor. Ova tarafında bodrum perdesinden dışarı çıkan deliklerde ters yönde su gelme ihtimali de var; taban suyu yüksekse tıkama planını delikten önce konuşuyoruz.

Deliğin kalitesini üç şeyle ölçüyorum. Birincisi eksenin tutması; bunu sağlayan uç değil sehpadır. Sehpayı dübelle sabitliyor ya da düzgün yüzeylerde vakum plakasıyla tutuyoruz. Vakumun sınırı var, pürüzlü ve tozlu yüzeyde güvenli değildir. Sehpa oynarsa delik konikleşir, uç sıkışır. İkincisi cidar. Elmas karotla açılan deliğin iç yüzeyi düzgün çıkar, tesisatta bu avantajdır; ancak kimyasal ankraj ve filiz ekme söz konusuysa düzgünlük aleyhe çalışır, çünkü yapıştırıcının kenetlenmesi pürüzlü cidarda daha yüksektir. Bu yüzden ankraj deliklerini ürünün onay şartlarına göre darbeli uçla açıyor ya da cidarı özel fırçayla tırtıklıyoruz. Üçüncüsü çıkış ağzı. Uç karşı yüzeye yaklaşırken arkada destek kalmadığı için beton parçası koparabilir; görünen yüzeylerde bunu kabul etmiyoruz, ya karşıdan destek veriyoruz ya da son bölümü ters yönden delerek tamamlıyoruz.

Donatı Taraması ve Taşıyıcı Eleman Kuralı

Makine kurulmadan önce yüzeyi donatı tarayıcıyla tarıyoruz; tarama donatının yerini, aralığını, paspay derinliğini ve kabaca çapını veriyor. Cihazın sınırı da var: yoğun ağın altındaki ikinci ve üçüncü katmanlar her zaman net okunmaz, cihaz röntgen değildir. Bu yüzden tarama sonucunu varsa projeyle karşılaştırıyoruz. İkisi çelişiyorsa deliği kaydırmak, çapı küçültmek ya da tek büyük geçiş yerine iki küçük geçiş yapmak gibi seçenekleri masaya koyuyoruz.

Taşıyıcı eleman kuralımız pazarlıksız: kolon, kiriş, betonarme perde ve taşıyıcı döşemede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyor, kesim yapmıyoruz. Onay yazılı gelmeden makineyi kurmayız; bu, işi geri çevirmek anlamına gelse bile değişmez. Taşıyıcı bir elemandan alınan yanlış kesitin geri dönüşü yoktur, binanın taşıma kapasitesi kalıcı olarak düşer. Bölme ve dolgu duvarlarda böyle bir şart aranmaz, iş normal akışında yürür. Deprem bölgesindeki bir ilde bu kuralı esnetmenin hiçbir mazereti olamaz.

Beton Kesme, Duvar Açma, Kırım, Filiz Ekme ve Kimyasal Ankraj

Beton kesme tarafında yöntem kesit kalınlığına göre ayrışıyor. Ray üzerinde yürüyen duvar testeresiyle düşey ve yatay kesitleri bıçak çapının izin verdiği derinliğe kadar alıyoruz; zemin testeresi derz, saha betonu ve döşeme kesimleri için; kesit kalınlaştığında ya da köşe dönmek gerektiğinde elmas halat devreye giriyor. Üçünde de kesilen parçanın ağırlığı ve nereden indirileceği kesim başlamadan planlanıyor; asıl risk kesimde değil parçanın kontrolsüz düşmesinde.

Duvar açma işinde ilk soru yine aynı: bu duvar taşıyıcı mı, değil mi. Bölme duvarda kapı ya da pencere boşluğu açmak lento çözümüyle yürüyen düz bir iştir; betonarme perdede aynı iş onaysız yapılmaz. Beton kırma işlerinde kesme ile kırımı birlikte kullanıyoruz: kırılacak alanın sınırını önce elmas kesimle tanımlıyor, sonra içini kırıcıyla alıyoruz. Böylece kırım kalması gereken betona ilerlemiyor. Sanayi yapılarında sık karşılaştığımız makine kaidesi sökümlerinde bu yöntem çevredeki saha betonunu koruyor.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerinde sonucu belirleyen kimyasalın markası değil delik temizliğidir. Delik derinliği ekilecek donatının çapına göre belirlenir; delik önce basınçlı havayla, sonra uygun çaptaki fırçayla, sonra tekrar havayla temizlenir ve bu döngü birkaç kez tekrarlanır. Delikte kalan toz, kimyasal ile beton arasına giren bir tabakadır; çekme dayanımını düşüren şey çoğunlukla budur. Kartuş, statik karıştırıcı ucuyla deliğin dibinden başlanarak boşluk bırakmadan doldurulur. Osmaniye'nin sıcağında bir uyarı daha var: yüksek ortam sıcaklığında kimyasalın jelleşme süresi kısalır, karıştırıcıdan çıkan malzemeyi bekletme payınız azalır. Kartuşları güneşte bırakmıyor, dolumu kesintisiz yapıyoruz. Buna karşılık tam kürlenme süresi dolmadan yük verilmez; tasarım sorumluluğu ise projeye aittir.

Eskişehir'den Osmaniye'ye: Planlama, Ekipman ve Fiyatın Kalemleri

Merkezimiz Eskişehir. Osmaniye'de şubemiz yok, orada bekleyen yerel bir ekibimiz de yok; bunu baştan yazıyorum çünkü mesafe hem programı hem hesabı doğrudan etkiliyor. Karayoluyla aradaki yol yaklaşık 800 kilometre. Bunun pratikteki karşılığı şu: yarım saatlik tek bir delik için o yolu gitmek ne bize ne size mantıklı gelir. Osmaniye işlerini toplu planlıyoruz; aynı bölgede birden fazla iş varsa aynı programa alıyoruz.

Yola çıkmadan önce net bilgi istiyoruz: delik sayısı ve çapları, beton kalınlığı, elemanın taşıyıcı olup olmadığı, kata nasıl çıkılacağı, sahada su ve elektrik bulunup bulunmadığı. Bunlar netse araca doğru uçlar ve yedekleri yüklenir. Araca giren liste kabaca şu: farklı güçte karot makineleri, çap gruplarına göre uçlar, sehpa ve vakum sabitleme aparatları, duvar testeresi, elmas halat düzeneği, su toplama ve ıslak vakum takımı, donatı tarayıcı, kırıcı ekipman ve elektrik yoksa jeneratör. Eksik kalan bir kalemi 800 kilometre öteden tamamlama şansımız yok.

Fiyat tarafında sitede liste yayınlamıyoruz; sebebi basit, aynı çaptaki iki delik aynı işi ifade etmeyebiliyor. Hesabı belirleyen kalemler şunlar: delik çapı ve adedi, beton kalınlığı ve sınıfı, donatı yoğunluğu, elemanın taşıyıcı olup olmaması, çalışma katı ve erişim şartları, iskele ya da platform ihtiyacı, su ve elektrik durumu, moloz taşınması, gece çalışma gereği ve Eskişehir'den Osmaniye'ye ulaşım. Bu kalemler netleştikten sonra yazılı fiyat veriyoruz; telefonda rakam söyleyip sahada değiştirmeyi doğru bulmuyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Osmaniye'de şubeniz veya yerel ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir; Osmaniye'de şubemiz, depomuz ya da bekleyen ekibimiz bulunmuyor. İşi ekip ve ekipmanla Eskişehir'den çıkarak yapıyoruz; randevu verirken yaklaşık 800 kilometrelik yolu da programa yazıyoruz.

Kolona veya perdeye tesisat deliği açtırabilir miyim?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş, betonarme perde ve taşıyıcı döşemede yapılacak her delik ve kesim için yazılı onay istiyoruz; onay yoksa işi yapmıyoruz. Taşıyıcı olmayan bölme ve dolgu duvarlarda böyle bir şart yok.

Hangi çaplarda karot deliği açıyorsunuz?

Kabaca 52 mm ile 600 mm arasındaki bandı karşılıyoruz. Delikten neyin geçeceğini, borunun dış ölçüsünü ve varsa yalıtım kalınlığını söylemeniz yeterli, montaj payını hesaba katarak çapı biz belirliyoruz.

Beton dayanımı için numuneyi siz mi alıyorsunuz, sonucu siz mi veriyorsunuz?

Numuneyi biz alıyoruz, deneyi ve raporu laboratuvar yapıyor. Numunenin nereden, kaç adet, hangi çapta ve hangi boy/çap oranında alınacağını laboratuvar ya da işin statik sorumlusu belirliyor; biz o talimata göre silindiri zarar vermeden çıkarıyor, etiketleyip teslim ediyor ve kalan boşluğu tamir harcıyla kapatıyoruz.

Donatıya denk gelirse ne oluyor?

Öncelik denk getirmemek, bu yüzden delik yerini taramaya göre belirliyoruz. Yine de sık donatılı kesitlerde donatıya girmek kaçınılmaz olabiliyor. Tesisat deliğinde uygun uçla donatı kesilebilir; ancak kesilen donatının hangi elemanda olduğu önemlidir ve taşıyıcı elemanda bu karar bize değil projeye aittir. Numune karotunda donatı istenmez, orada deliği kaydırırız.

Filiz ekme ile kimyasal ankraj aynı şey mi?

Uygulama mantığı benzer, amaçları farklı. Filiz ekmede mevcut betona yeni donatı ekleyip yeni imalatın devamlılığını sağlarsınız; kimyasal ankrajda çoğunlukla bir ekipmanı, konsolu ya da çelik elemanı betona bağlarsınız. İkisinde de belirleyici olan delik temizliği, doğru derinlik ve kürlenme süresine uyulmasıdır.