Kars Karot

Askarot İnşaat olarak Kars'ta yaptığımız iş tek cümleyle şu: betonu ve taşı elmas uçlu ekipmanla, çevresindeki yapıyı örselemeden kesmek ve delmek. Merkezimiz Eskişehir. Kars'ta şubemiz yok, orada sürekli duran yerel bir ekibimiz de yok; işe ekiple ve makineyle gidiyoruz, işi bitirip dönüyoruz. Bunu en başta yazıyorum çünkü Kars'ta iş planlarken konuşulması gereken ilk iki şey mesafe ve hava. Aradaki karayolu 1.300 kilometrenin üzerinde ve kışın Sarıkamış tarafındaki geçitler kapanabiliyor. Bu yüzden Kars işlerini "yarın sabah oradayız" diye değil; tarih vererek, ekipman listesini önceden çıkararak, elmas segmentin ve pompanın yedeğini yanına koyarak planlıyoruz.

Kars'ta hangi işi alırız, hangi işe elimizi sürmeyiz

Kars merkez ile birlikte Sarıkamış, Kağızman, Digor, Selim, Susuz, Akyaka ve Arpaçay tarafındaki taleplere bakıyoruz. Yaptığımız işler karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj. Bu altısı birbirinin devamı gibi görünse de sahada farklı makine, farklı su rejimi ve farklı temizlik disiplini ister.

Şunu da net yazayım: kolon, kiriş, perde ya da taşıyıcı bir duvarda, statik proje veya yapı denetim onayı olmadan kesme ve delme yapmıyoruz. "Küçük bir delik, kolonun köşesinden geçse ne olur" denildiğinde cevabımız aynı: olmaz. Taşıyıcıda açılan her delik o elemanın taşıma kapasitesini ilgilendirir; buna karar verecek olan biz değil, projeyi hazırlayan inşaat mühendisidir. Onay geldiğinde deliğin yerini, çapını ve donatıya mesafesini projeye göre uygularız. Onay yoksa işi almayız; Kars'a kadar gidip iş almadan dönmeyi sonradan çatlak takip etmeye tercih ederiz. Güçlendirme projesinin kendisini biz çizmiyoruz, bizim alanımız o projenin sahadaki kesme, delme ve ankraj kısmı.

Soğukta su soğutmalı kesim: Kars'ın asıl teknik problemi bu

Elmas kesme ve karot delme suyla çalışır: su hem soketi soğutur, hem tozu bastırır, hem de kesim ağzından çıkan unu dışarı taşır. Kars'ta bu üç işi yapan su, yılın uzun bir bölümünde donma sınırının altındaki havayla temas ediyor. Rakımın 1.700 metre üzerinde olduğu, gecelerin yazın bile serin geçtiği bir yerde su hattını sıradan bir şantiyedeki gibi kurup bırakırsanız sabah hortumu buz dolu bulursunuz.

Sahada uyguladığımız düzen şöyle:

• Depoyu ısı kaynağının yanına alırız. Derdimiz suyun soğuk olması değil, akmaması; depo suyunu makul sıcaklıkta tutmak hattı açık tutar.
• Hortumu kar üstünde bırakmayız. Akış kesildiği anda içeriden donar; ara verilecekse hat basınçla boşaltılır.
• Paydos öncesi tam tahliye. Pompa, hortum, makine su yolu ve karot ucu içindeki su akşam boşaltılır. Donan su, ucun iç çeperini ve pompa gövdesini bozar; ertesi sabah kaybedilen iki saat bunun bedelidir.
• Çamurun donması ayrı bir konu. Kesikten çıkan su-beton unu karışımı zemine bırakılırsa donar, hem kaygan hem de sonradan kazınması zor bir tabaka bırakır.

Kışın çalışılır ama iş süresi uzar; su yönetimi ve tahliye adımları programa eklenir. Bunu baştan söylemek, sonradan "niye bitmedi" tartışmasından iyidir.

Elmas soket ve segment seçimi: Kars'ta beton da var, taş da var

Elmas segmentin sırrı elmasın kendisinde değil, elması tutan metal bağın sertliğindedir. Kural tersine işler: sert ve aşındırıcı olmayan malzemeye yumuşak bağ, yumuşak ve aşındırıcı malzemeye sert bağ gerekir. Bağ yanlış seçilirse iki şeyden biri olur: ya segment körelir ve makine ilerlemeden ısınır, ya da segment hızlı aşınıp uç birkaç delikte biter.

Kars'ta bu seçim fazladan kafa yormayı hak ediyor, çünkü karşımıza iki ayrı dünya çıkıyor:

• Yeni betonarme yapılar. Buradaki iş bildik iş: donatısı sık, agregası genellikle sert, C25 ve üstü sınıflarda beton. Burada donatıyı kesebilen, ısınmayı kaldıran karma bağlı soket kullanırız.
• Taş duvarlı eski yapılar. Kars'ın yapı stoğunda kesme taş duvarlı, kalın gövdeli binalar önemli yer tutar. Taş, betondan bambaşka davranır; aşındırıcılığı ve dokusu farklıdır, harç derzine gelindiğinde uç bir anda boşluk bulur. Aynı soketle hem taşta hem betonarmede ilerlemeye kalkmak, ucu yakmanın en kısa yoludur. Bu yüzden Kars'a giderken tek tip uçla yola çıkmıyoruz.

Uygulamada şunu yaparız: keşifte yapının yaşına, duvar kesitinde görünen malzemeye ve varsa eski bir kırık yüzeye bakıp agrega ile harç karakterini okuruz. Karar veremezsek ilk deliği tanıma deliği gibi açar, çıkan karot silindirini elimize alır, kesim hızına ve segment aşınmasına göre kalan delikler için uç değiştiririz. İlk delik yavaş gider, kalan yirmi delik hızlı gider.

Donatı taraması: deliğin yerini kalem değil, cihaz belirler

Bir karot deliğinin doğru yeri, "borunun geçmesi gereken yer" değildir; donatının izin verdiği yerdir. Tesisatçının işaretlediği noktayı olduğu gibi delmek, döşemede ya da kirişte çekme donatısını kesme riski taşır. Bu yüzden delme öncesi yüzeyi donatı tarama cihazıyla tarar, demirlerin geçiş hatlarını yüzeye çizeriz.

Tarama sonrası üç senaryo çıkar:

• Delik yeri temizse doğrudan deleriz.
• Donatı sınırdaysa deliği birkaç santim kaydırmayı teklif ederiz; çoğu tesisat detayı bu kaydırmayı kaldırır.
• Kaydırma mümkün değilse ve delik taşıyıcı bir elemana denk geliyorsa, karar mühendisindir. Onay ve detay gelmeden delmeyiz.

Aynı disiplin filiz ekme ve kimyasal ankrajda da geçerli. Delik derinliği, çapı ve temizliği doğrudan çekme dayanımını belirler; delik içi tozdan arındırılmadan kimyasal basılırsa ankraj kağıt üstünde vardır, sahada yoktur. Deliği fırçalar, basınçlı havayla temizler, kimyasalı kürlenme süresine uyarak basarız. Kars'ta bu sürede soğuk ayrıca hesaba katılır: düşük sıcaklıkta kürlenme uzar, sabırsızlanıp erken yük vermek ankrajı boşa çıkarır.

Çamur yönetimi, saha temizliği ve ölçü kontrolü

Karot ve elmas kesimin görünmeyen yarısı temizliktir. Kesikten çıkan gri su sıradan bir su değil; içinde çimento unu ve metal talaşı taşır, kuruduğunda parkeye, mermere ve boyalı yüzeye yapışır. Kars'ta işin büyük bölümü kapalı hacimde yapıldığı için bu konu daha da öne çıkıyor. Kesim hattının çevresine set çekiyor, suyu vakumlu üniteyle topluyor, delik altına damlama kabı koyuyoruz. Döşeme delerken alt kattaki yüzeyi mutlaka kontrol ederiz; karot silindiri kopunca aşağı iner, bunu hesaba katmayan ekipler tavan kaplaması kırık bir müşteriyle uğraşır.

Ölçü tarafında ise iyi bir karot deliği yuvarlaktır, ağzı kırıksız çıkar ve gireceği borunun ekseniyle aynı doğrultudadır. Sapmayı yaratan şey genelde makine değil, bağlantıdır. Karot standı zemine dübelle ya da vakumla sabitlenmezse ilk temasta uç kaçar; kaçan uç hem deliği ovalleştirir hem segmenti tek taraftan yer. Bu yüzden standı sabitlemeden, terazisine bakmadan makineyi çalıştırmayız. Beton kesmede baktığımız şeyler farklı: kesim derinliğinin duvarın iki yüzünde tutması, köşe birleşimlerinde fazla kesim yapılmaması, kesik ağzının düz çıkması. Duvar açmada boşluk ölçüsü kadar üstteki lentonun nasıl kurulacağı da konuşulur; bölme duvarda bile üst kısım desteklenmeden kesime başlanmaz.

İş bitiminde ölçü alır, çıkan boşluk ve delik ölçülerini sizin verdiğiniz ölçüyle karşılaştırırız. Fark varsa saklamayız, söyleriz. Kars'a iki günlük yolculuk sonrası "sonradan bakarız" diye bırakılan bir hata hem bizim hem sizin probleminiz olur; düzeltmeyi ekip sahadayken yaparız.

Ekipman, enerji ve lojistik: 1.300 kilometre öteden iş nasıl kurulur

Kars işinde yapılmaması gereken tek hazırlık hatası eksik gitmektir. Eskişehir'den çıkan araca, işin makinesinin yanına şunları koyarız: farklı çaplarda karot uçları, farklı bağ sertliğinde yedek segment ve elmas testere, yedek su pompası, yedek hortum ve rakor takımı, donatı tarama cihazı, vakumlu su toplama ünitesi, sabitleme dübelleri ve gerekirse jeneratör.

Enerji tarafında iki şeye bakarız. Birincisi sahada üç faz olup olmadığı; duvar testeresi ve halat kesme gibi işlerde şebekenin taşıyıp taşımayacağını önceden sorarız. İkincisi rakım: yüksek rakımda içten yanmalı motorların gücü düşer, jeneratörle çalışılacaksa Kars'ta deniz seviyesindeki kadar güç beklemek yanlış olur, bir üst kademe planlarız.

Planlamada da açık konuşuyoruz: tek bir küçük delik için Kars'a araç çıkarmak ne bize ne size makul gelir. Bu yüzden Kars ve çevresindeki talepleri birleştiriyoruz. Aynı ilçede ya da komşu ilçelerde birden fazla iş tek programa toplandığında yol ve konaklama maliyeti işler arasında paylaşılır.

Kars işinin bedeli neye göre çıkar

Burada rakam yazmıyoruz, çünkü sahayı görmeden verilen rakam ya sizi yanıltır ya bizi. Bunun yerine fiyatın hangi kalemlerden oluştuğunu açık açık yazalım; teklifi aldığınızda neyi neden ödediğinizi bilirsiniz:

• Delik çapı ve kesim derinliği. Çap büyüdükçe kesilen çevre uzar, harcanan elmas artar; duvar ya da döşeme kalınlığı süreyi doğrudan belirler.
• Malzeme cinsi ve donatı yoğunluğu. Sık donatılı bir perde ile donatısız bir taş duvar aynı sürede delinmez; sert agregalı beton elmas tüketimini artırır.
• Adet. Aynı sahada açılan ikinci ve sonraki delikler ilkinden kısa sürer, kurulum bir kez yapılır. Toplu işte birim maliyet düşer.
• Çalışma koşulu. Yüksekte çalışma, dar hacim, elektrik veya su bulunmaması, üretim durdurulmadan çalışma zorunluluğu süreyi uzatır.
• Mevsim ve mesafe. Kış şartları su yönetimi ile tahliye adımlarını ekler. Eskişehir'den ulaşım, ekip konaklaması ve makine nakliyesi ise teklifte ayrı satır olarak yazılır; gizlemiyoruz.

Şunları iletirseniz sahaya gelmeden çok daha isabetli bir aralık verebiliriz: yapının kaç yıllık olduğu, deleceğimiz elemanın taşıyıcı olup olmadığı, kalınlığı, istenen delik çapı ve adedi, işin yapılacağı kat ve varsa bir fotoğraf.

Sık Sorulan Sorular

Kars'ta şubeniz var mı, ekip ne kadar sürede gelir?

Kars'ta şubemiz yok; merkezimiz Eskişehir ve ekip oradan çıkıyor. Mesafe 1.300 kilometrenin üzerinde olduğu için "aynı gün" sözü vermiyoruz. İşi programa alıp tarih veriyoruz; kışın yol durumu nedeniyle bir gün pay bırakmanızı öneririz.

Kışın Kars'ta karot delme ve beton kesme yapılabilir mi?

Yapılabilir. Su donmasını önlemek için depo suyunu ısınmış tutuyor, hortumları ara verildiğinde boşaltıyor, paydos öncesi tüm su yolunu tahliye ediyoruz. Çıkan çamuru zemine bırakmadan topluyoruz, aksi halde donup kaygan bir tabaka bırakıyor. Tek fark iş süresinin uzaması; bunu teklif aşamasında söylüyoruz.

Kolonda delik açtırmak istiyorum, hemen yapabilir misiniz?

Hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesme ve delme yapmıyoruz. Onay geldiğinde deliğin yerini projeye göre işaretler, donatı taramasıyla doğrular ve öyle deleriz. Onay yoksa alternatif olarak taşıyıcı olmayan bir güzergâh bulunabilir mi, ona bakarız.

Eski taş duvarlı binada delik açmak betonarmeden farklı mı?

Farklı. Taşın aşındırıcılığı ve harç derzlerinin davranışı betondan başkadır; aynı elmas soketle ikisine birden girmek ucu bozar. Kars'ın yapı stoğunda kalın taş duvarlı yapılar önemli yer tuttuğu için yola çıkarken hem betonarme hem taş için uygun uçları yanımıza alıyoruz. Delik ağzının dökülmemesi için ilerleme hızını da taşta daha kontrollü tutuyoruz.

Delme sırasında evin içi tozlanır mı, komşu rahatsız olur mu?

Karot delme suyla yapıldığı için ortaya toz değil çamurlu su çıkar. Bu suyu vakumlu üniteyle topluyor, kesim hattının çevresini kapatıyoruz. Gürültü tarafında ise kırıcıya kıyasla çok daha sessiz bir iş; yine de kesim süresince makine sesi olur. Apartmanlarda çalışma saatini yönetimle konuşup ayarlıyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda soğuk hava sorun çıkarır mı?

Çıkarır. Düşük sıcaklıkta kimyasalın kürlenme süresi uzar. Biz üreticinin sıcaklığa göre verdiği bekleme süresine uyuyoruz ve o süre dolmadan ankraja yük verilmesine izin vermiyoruz. Ayrıca delik içi temizliği burada kritik: fırçalanıp basınçlı havayla temizlenmemiş bir deliğe basılan kimyasal, istenen çekme dayanımını vermez.

Kars'ta küçük bir işim var, yine de gelir misiniz?

Tek delik için araç çıkarmak makul olmuyor, bunu dürüstçe söylüyoruz. Ancak Kars merkez, Sarıkamış, Kağızman, Digor, Selim, Susuz, Akyaka ve Arpaçay tarafındaki talepleri birleştirerek program yapıyoruz. Küçük işinizi kaydediyor, aynı bölgeye çıkacağımız tarihte sizi arıyoruz.