Uşak Karot

Uşak'ta bir işe başlarken ilk yaptığımız şey teklif yazmak değil, karşımızdaki betonu tanımaya çalışmak oluyor. Bir dairenin banyo döşemesinde açılacak yüz milimetrelik tesisat deliği ile bir üretim tesisinin zemininde açılacak makine ankraj deliği aynı iş değildir; makine de aynı değildir, elmas segment de, su düzeni de. Askarot olarak Uşak merkez, Banaz, Eşme, Sivaslı, Ulubey ve Karahallı'da yaptığımız işlerin tamamı kesme ve delme işidir. Projeyi çizen taraf değiliz; projede yazan deliği, kesiği ve boşluğu sahada açan tarafız.

Uşak'ın yapı stoğu bize iki ayrı iş tipi getiriyor. Bir tarafta tekstil ve deri üretiminin ağırlıkta olduğu sanayi tesisleri var: kalın zemin betonları, makine altı ankrajları, boru ve kanal geçişleri, üretimi durdurmadan çalışma zorunluluğu. Diğer tarafta merkezin ve ilçelerin konut ile iş yeri stoğu var: kapı boşlukları, banyo ve mutfak yenilemesinde gelen tesisat delikleri, dükkân birleştirmelerinde istenen duvar açmaları. İkisinin ortak noktası şu: yanlış açılan delik geri alınmıyor. Doldurulabilir, ama doldurulan yer bir daha eski monolitik beton olmuyor.

Uşak'a Eskişehir'den Geliyoruz, Bunu Baştan Söylüyoruz

Merkezimiz Eskişehir. Uşak'ta şubemiz yok, orada sürekli bekleyen bir ekibimiz de yok. Kütahya güzergâhı üzerinden yol yaklaşık 250 kilometre; ekip, makine ve ekipmanla birlikte çıkıldığında bu mesafe yarım günlük bir hareket demek. Bunu saklamıyoruz, çünkü saklayan bir firmanın verdiği "bir saatte oradayız" sözü sahada tutmuyor ve iş programı o sözün üzerine kuruluyorsa baştan bozuk kuruluyor.

Mesafeyi şöyle yönetiyoruz: Uşak'a bir kere çıkıyorsak, o çıkışta yapılacak bütün işi tek seferde bitirecek şekilde planlıyoruz. Bunun için işe başlamadan önce delik ve kesim listesini ya da yerinde çekilmiş net fotoğrafları istiyoruz: kaç delik, hangi çapta, hangi kalınlıkta elemanda, hangi katta, delik nereden geçecek. Sanayi tesislerinde bu listeyi mekanik ya da elektrik taşeronuyla birlikte çıkarmak en sağlıklısı; sahada en sık karşılaştığımız durum, "üç delik" diye başlayan işin makine kurulduktan sonra on bir deliğe çıkması.

Fiyat da burada şekilleniyor. Elimizde şehir şehir asılı duran bir fiyat listesi yok. Bir Uşak işinin bedelini şunlar belirliyor: delik çapı ve toplam delme derinliği, kesimde metretül ve kesim derinliği, elemanın donatı yoğunluğu (sık donatılı kesitte segment ömrü hızlı tükenir, bu doğrudan maliyettir), agreganın sertliği, çalışma katı ve makinenin o kata nasıl taşınacağı, su ile elektriğin sahada hazır olup olmaması, çamurun toplanma biçimi, gece veya hafta sonu gibi saat kısıtları ve Eskişehir'den yapılan mobilizasyon. Teklifi bu kalemleri tek tek yazarak veriyoruz.

Uşak'ta Betonun Karakteri ve Elmas Segment Seçimi

Elmas uçlu kesme ve delmede en çok yapılan hata, tek tip segmentle her betona girmeye çalışmak. Kesen şey segmentin içindeki elmas tanesi; ama o taneyi tutan metal matris aşınıp yeni taneyi açığa çıkarmazsa uç körelir. Matris sertse ve beton yumuşaksa uç parlar, kesmez, sürtünüp ısınır; matris yumuşaksa ve beton sertse segment gereğinden hızlı erir.

Bu yüzden ilk deliği bir tür ölçüm olarak kabul ediyoruz. İlk karotta ilerleme hızını, çıkan çamurun rengini ve tanesini, makinenin çektiği akımı izliyoruz. İlerleme çok yavaşsa ve çamur inceyse elimizdeki uç o betona sert kalmıştır, daha yumuşak matrisli uca geçiyoruz; uç fazla hızlı tükeniyorsa ters yönde seçim yapıyoruz. Sert ve aşındırıcı agregalı betonda devri düşürüp baskıyı dengede tutmak, uçları zorlamaktan daha çabuk sonuç veriyor. Eski stoktaki düşük dayanımlı, boşluklu betonda ise sorun tersine dönüyor: delik kolay ilerliyor ama ağızda kopma riski artıyor, orada ilerleme hızını biz kısıtlıyoruz.

Duvar açmada da mantık aynı. İlçelerde ve merkezin eski stoğunda karşımıza çıkan delikli tuğla, gaz beton ve yer yer taş dolgu duvarlar, betonarme kesitle aynı disiplini istemiyor; dolgu duvarda yanlış ekipmanla girmek duvarı kesmek yerine parçalamaya ve sıvayı geniş alanda dökmeye yol açıyor. Hangi ekipmanla gireceğimizi teklifte yazıyoruz.

Karot Delme: Ölçü, Tolerans ve Delik Yüzeyi

Karot delmede müşterinin gördüğü sonuç deliktir; bizim uğraştığımız şey deliğin ekseni. Bir delik doğru çapta açılmış olabilir ama iki santim kaymışsa, ya da düşey sanılan delik birkaç derece yatmışsa iş yapılmamış sayılır. Kanal geçişlerinde sapma alt kattaki deliğin üsttekiyle hizalanmamasına, makine ankrajında sapma plakanın oturmamasına neden oluyor.

İşaretlemeyi bu yüzden biz de bağımsız olarak kontrol ediyoruz: yeri mekanik projeden alıyorsak, o noktayı sahada iki referanstan ölçüyle doğruluyoruz, üst üste gelecek geçişlerde şakül ve lazerle kat kat aktarım yapıyoruz. Makine sehpasını dübelle sabitliyoruz; sabitlemenin yapılamadığı yerlerde vakumlu veya destek direkli bağlantı kullanıyoruz, ama sehpa oynuyorsa delik açmıyoruz. Oynayan sehpada deliğin kenarı ovalleşir, çap büyür. Çıkışta kopma olmaması için delik sonuna yaklaşırken baskıyı azaltıyor, gerekirse deliği iki yönden karşılıklı açıyoruz. Tavan geçişlerinde kesilen karot göbeğinin serbest düşmesine izin vermiyoruz.

Su Soğutma ve Çamur Yönetimi

Elmas uç suyla soğutulur. Su yalnızca ucu soğutmakla kalmaz, kesilen malzemeyi delikten dışarı taşır. Su yetersizse uç ısınır, matris bozulur, segment gövdeden ayrılabilir. Yani su bizim için ayrıntı değil, işin yürüyüp yürümeyeceğini belirleyen kalem.

Ama su aynı zamanda sahadaki en büyük şikâyet kaynağı. Uşak'ta tekstil ve deri tesislerinde en çok duyduğumuz cümle "makinelerin altına su gitmesin" oluyor ve haklı bir talep. Çalışma noktasının etrafını önceden çevirip su toplama halkası kuruyor, çamurlu suyu vakumlu makineyle anında çekiyor, geçiş güzergâhlarını koruyoruz. Konut tadilatında da aynı düzeni kuruyoruz; salondan geçen çamurlu su, açtığınız delikten pahalıya mal olabiliyor. Karot çamuru çöktüğünde sertleşen çimento esaslı bir malzeme, gider hattında tıkanıklık yapıyor; gidere vermiyor, sahada toplayıp çöktürerek uzaklaştırıyoruz. Uşak İç Ege'nin yüksek kesiminde, kış geceleri donma noktasının altına iniyor; ısıtılmayan hacimlerde hortum hatlarını koruyor, iş bitiminde suyu tahliye ediyoruz. Suyun hiç kullanılamayacağı ortamlarda işi baştan susuz ekipman ve toz toplama düzeniyle planlıyoruz; bunu teklif aşamasında konuşuyoruz, çünkü susuz çalışma ilerleme hızını ve uç ömrünü değiştiriyor.

Donatı Taraması ve Taşıyıcı Elemanda Durduğumuz Yer

Betonarme bir elemanda delik açmadan önce donatının nerede olduğunu bilmek zorundayız. Tarama cihazıyla delik ve kesim hattını tarıyor, çıkan donatı düzenini beton yüzeyine çiziyoruz. Amaç sadece demir kesmemek değil; kesilmesi sakıncalı olan demiri kesmemek. Döşemedeki bir dağıtma donatısı ile bir kirişin alt donatısı veya etriyesi aynı şey değildir. Tarama sonrası delik yerini birkaç santim kaydırmak çoğu zaman mümkün oluyor ve bu küçük kaydırma, sonradan gelecek onarım masrafını tamamen ortadan kaldırıyor.

Burada net bir kuralımız var: kolon, kiriş, perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlarda; statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesim, delme veya boşluk açma işi yapmıyoruz. Müşteri ısrar etse de yapmıyoruz; bu formalite değil, doğrudan can güvenliği meselesi. Batı Anadolu deprem üreten bir bölge ve taşıyıcı elemanda izinsiz açılan boşluk, binanın deprem davranışını sahibinin bile bilmediği bir yönde değiştirir. Böyle bir talep geldiğinde işi reddedip gitmiyoruz: önce elemanın taşıyıcı olup olmadığını yerinde değerlendiriyor, taşıyıcıysa çözümü hazırlayacak bir inşaat mühendisiyle görüşülmesini istiyoruz. Onaylı çözüm geldiğinde kesimi biz yapıyoruz. Dolgu duvar olduğu netleşen yerlerde iş normal akışında yürüyor.

Beton Kesme, Duvar Açma ve Kontrollü Beton Kırma

Beton kesmede işin özü kesim hattını doğru kurmak ve doğru makineyi seçmek. Zemin ve döşemede zemin testeresiyle, düşey yüzeylerde ray üzerinde yürüyen duvar testeresiyle çalışıyoruz; kalınlığın bıçağın kesme derinliğini aştığı yerde iki yüzden karşılıklı kesim ya da tel ile kesim gündeme geliyor. Planı çıkarırken en çok düşündüğümüz şey, kesilen parçanın kesildikten sonra ne yapacağı: nereye devrileceği, kim tarafından tutulacağı, nasıl taşınacağı.

Duvar açmada kesim sırası da önemli. Kapı boşluğunda önce üst hat, sonra yan hatlar kesilir ve parça kontrollü indirilir; sıra bozulursa parça beklenmedik anda serbest kalır. Üst tarafın nasıl taşınacağı çözülmeden kesime başlamıyoruz. Beton kırmada iki yolumuz var: titreşimin sorun olmadığı yerlerde kırıcıyla klasik söküm; yanında üretim devam eden ya da çevresinde hassas ekipman bulunan noktalarda ise önce elmas kesimle sınırı belirleyip parçayı ayırma, sonra kontrollü alma. Böylece kırım kesilen sınırın dışına taşmıyor, kalan betonun kenarı düzgün kalıyor. Söküm her zaman yukarıdan aşağıya ve yük taşıyan elemandan uzaklaşacak sırayla ilerliyor; sıranın kendisi bir güvenlik önlemidir.

Filiz Ekme ve Kimyasal Ankrajda İşin Yarısı Delik Temizliği

Filiz ekme ve kimyasal ankraj, dışarıdan "delik aç, kimyasal sık, demiri sok" gibi görünen ama en çok yanlış yapılan iş. Bağlantının taşıma kapasitesi, kimyasalın markasından çok deliğin hazırlanışına bağlı: delme sırasında oluşan ince toz cidarda kalırsa kimyasal betona değil toza yapışır, çekme deneyinde ilk kopan yer orası olur.

Delik açıldıktan sonra sırasıyla basınçlı hava ile üfleme, fırça ile mekanik temizlik ve tekrar üfleme yapıyoruz. Fırçanın delik çapına uygun olması gerekiyor; küçük fırça cidara değmez, temizlik yapılmış sayılmaz. Delik çapı ve gömme boyu, ekilecek donatıya ve kimyasalın kendi teknik verisine göre belirleniyor; gözle karar verilmiyor. Kartuşun ilk kısmını atıyor, kimyasalı delik dibinden başlayarak boşluk bırakmadan dolduruyor, demiri döndürerek yerleştiriyoruz; kür süresi dolmadan o donatıya yük bindirilmesine izin vermiyoruz. Soğukta kür uzuyor, kış aylarında bunu iş programına yazıyoruz. Mevcut betona yeni bir perde, kolon veya temel bağlanacaksa filiz aralıklarını ve gömme boylarını projeden alıyoruz; proje yoksa iş başlamıyor. İstendiğinde uygulanan filizler üzerinde çekme deneyi yapılmasına destek oluyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Uşak'a Eskişehir'den geliyorsanız iş ne kadar sürede başlıyor?

Uşak'ta şubemiz ya da bekleyen ekibimiz yok; ekip ve ekipman Kütahya güzergâhı üzerinden yaklaşık 250 kilometre yol yapıyor. Bu yüzden aynı gün başlama sözü vermiyoruz. İş listesi ve fotoğraflar elimize geçtikten sonra gerçekçi bir çıkış günü söylüyor, o güne kadar ekipman ve segment seçimini yapıyoruz.

Kolonda karot deliği açtırmak istiyorum, yapıyor musunuz?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan yapmıyoruz. Kolon, kiriş, perde ve döşeme taşıyıcı elemandır; burada açılacak boşluk binanın yük taşıma ve deprem davranışını değiştirir. Önce elemanın gerçekten taşıyıcı olup olmadığına yerinde bakıyoruz; taşıyıcıysa bir inşaat mühendisinden çözüm alınmasını istiyoruz ve onaylı çözüm geldiğinde kesimi biz yapıyoruz. Dolgu duvarda böyle bir kısıt yok.

Karot delerken su kullanmak zorunlu mu?

Standart uygulamada evet. Su elmas ucu soğutur ve kesilen malzemeyi delikten dışarı taşır; suyu kısılmış bir uç ısınır, segmenti gövdeden ayrılabilir. Suyun kullanılamayacağı ortamlar için susuz ekipman ve toz toplama düzeniyle çalışıyoruz, ancak bu yöntem her çap ve her derinlik için uygun değil. Hangisiyle çalışacağımızı sahaya gelmeden konuşuyoruz.

Delik yerinden donatı geçerse ne oluyor?

Önce tarama cihazıyla delik ve kesim hattını tarıyor, donatı düzenini yüzeye işaretliyoruz. Çoğu durumda deliği birkaç santim kaydırarak demiri kesmeden geçmek mümkün oluyor. Kaydırma mümkün değilse ve kesilecek demirin taşıyıcı önemi varsa işi kendi başımıza sürdürmüyoruz; kararı projeyi bilen mühendise bırakıyoruz.

Çıkan çamuru ne yapıyorsunuz?

Çalışma noktasının etrafını çevirip su toplama düzeni kuruyor, çamurlu suyu vakumlu makineyle anında çekiyoruz. Karot çamuru çöktüğünde sertleşen çimento esaslı bir malzeme olduğu için gidere vermiyor, sahada toplayıp çöktürerek uzaklaştırıyoruz. Üretimin devam ettiği tesislerde bu düzen teklifte ayrı bir kalem olarak yer alıyor.

Uşak'taki bir işin fiyatı neye göre çıkıyor?

Sabit bir liste üzerinden değil, iş kalemleri üzerinden. Delik çapı ve derinlik, kesimde metretül, donatı yoğunluğu, agrega sertliği, çalışılacak kat, su ile elektriğin hazır olup olmaması, çamur toplama gereksinimi, çalışma saati kısıtı ve Eskişehir'den yapılan mobilizasyon belirleyici kalemlerdir.

Tek bir küçük delik için de Uşak'a geliyor musunuz?

Mesafe nedeniyle tek küçük delik için yola çıkmak iki taraf için de mantıklı olmuyor. İki yol öneriyoruz: aynı yapıdaki ve yakın çevredeki işleri aynı çıkışta toplamak, ya da Uşak programımızda başka bir iş olduğunda sizi o güne eklemek. Bekleyen bir ekibimiz varmış gibi davranıp sonra programı kaydırmıyoruz.