Elazığ Karot

Elazığ'da betonarme bir yapıda delik açılacağı zaman telefonda konuştuğumuz ilk şey çap değil, o deliğin ne işe yarayacağıdır. Aynı 100 milimetrelik delik bir yerde pis su borusunun geçeceği tesisat deliği, başka yerde laboratuvara gidecek beton numunesinin yuvasıdır. Makine aynıdır ama tekniği ve delik sonrası yapılan iş farklıdır. Biz Eskişehir merkezli çalışıyoruz; Elazığ'da şubemiz ya da orada bekleyen bir ekibimiz yok. Bunu işi almadan önce söylüyoruz, çünkü Elazığ'a çıkmak Ankara–Sivas–Malatya hattını takip eden, tek yönü tam gün süren bir yol demek. Aşağıda karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerinde neye göre karar verdiğimizi yazdık.

Elazığ'daki İşlerde Çapı Neye Göre Seçiyoruz

Karot çapı, işin bütün ekonomisini belirleyen ilk karardır. 52 mm ile 600 mm arasındaki bantta çalışıyoruz; çap büyüdükçe makine, sabitleme yöntemi, su debisi ve elektrik ihtiyacı değişiyor. Elazığ'a giderken hangi çapları götüreceğimizi baştan bilmek zorundayız, yolda "bir uç eksik kaldı" demenin telafisi yok.

• 52–82 mm: Elektrik borusu, veri kablosu, klima bakır hattı, ankraj yuvası ve pilot delikler. Bu bantta makineyi çoğunlukla dübelle sabitliyoruz; kaba yüzeyde vakum plakası güvenli tutmuyor.
• 82–132 mm: Banyo ve mutfak pis su hattı, aspiratör, havalandırma, şofben ve kombi bacası. Elazığ'daki daire yenilemelerinde en sık istenen bant bu.
• 132–200 mm: Ana tesisat kolonu, yangın hattı, kalın kanalizasyon geçişi ve laboratuvara gidecek beton numunesi.
• 200–350 mm: Şaft geçişi, kolektör, menfez, jeneratör egzoz hattı. Bu çaplarda makine tek kişiyle taşınmaz; sehpanın ankrajı ayrı hesaplanır.
• 350–600 mm: Perde ve temel geçişleri, büyük çaplı boru yuvaları, blok halinde parça alma. Su ve çamur miktarı burada ciddi artar.

600 mm'yi aşan bir geçişte iki yol var: teğet delik dizisiyle boşluğu tarayıp aradaki köprüleri temizlemek ya da işi kesiciyle yapmak. Hangisinin daha temiz olduğu kesit kalınlığına ve donatıya bağlı; kararı Elazığ'a çıkmadan veriyoruz.

Elmas Soket ve Segment Seçimi: Betona Göre Uç Değişir

Elmas soketin işi betonu kesmek değil aşındırmaktır. Segmentteki elmas taneleri kestikçe körelir, arkasındaki metal matris aşınıp körelmiş taneyi bırakır, altından yeni tane çıkar. Bu döngü kurulmazsa iki şey olur: matris çok sertse elmas körelir, soket parlar ve makine ilerlemez; çok yumuşaksa segment hızla erir, uç kısa sürede biter.

• Yüksek dayanımlı, aşındırıcılığı düşük beton için daha yumuşak matrisli segment kullanıyoruz ki elmas sürekli açığa çıksın.
• Eski, dere çakıllı ya da kum oranı yüksek aşındırıcı beton için daha sert matris kullanıyoruz, yoksa segment hızla tükeniyor.
• Donatısı sık kesitlerde demiri de kesecek segment gerekiyor; donatıya giren soket beton keserkenki hızını koruyamaz, ilerleme yavaşlar ve baskıyı artırmak yerine devri düşürmek gerekir.

Elazığ'da karşımıza hem eski dere çakıllı beton hem de son yılların kırma taşlı betonu çıkıyor. Bu yüzden ilk deliği ölçüm deliği gibi kullanıyoruz: ilerleme hızına ve çıkan çamura bakıp sokete karar veriyoruz. Uç parlarsa aşındırıcı bir bileme bloğunda birkaç santim delerek segmenti açıyoruz. Devirde kural basit: çap büyüdükçe devir düşer; küçük çapta hızlı dönen makineyi 300 mm uçla aynı devirde zorlarsanız segment yanar.

Su Soğutma, Çamur Yönetimi ve Elazığ Kışı

Islak karot delmede su iki iş yapıyor: segmenti soğutuyor ve kesme çamurunu delikten dışarı taşıyor. Su kesilirse ya da debi çapa göre yetersiz kalırsa önce çamur delik içinde birikir, sonra uç sıkışır, en sonunda segment yanar. Bu yüzden şantiyede su var mı sorusunu keşifte soruyoruz; yoksa depo ve basınçlı pompa götürüyoruz.

Çamurun kendisi ayrı bir iş kalemi. Delik yerinin etrafına su toplama halkası kuruyor, ıslak süpürgeyle anında çekiyor, kaçak riski olan yerde kalıp bandı ve mastikle set çekiyoruz. Mobilyalı bir dairede delik yarım saat sürerken koruma ve toplama işi ondan uzun sürebiliyor. Çıkış tarafında alt kat varsa oraya da adam koyuyoruz; çamurun alt kattaki tavana inmesi en sık yaşanan hasar sebebi.

Elazığ'ın kışı bu işi ayrıca zorlaştırıyor. Yüksek rakımlı ve soğuk bir şehir; açık şantiyede gece kalan hortum ve pompa donuyor, makine gövdesinde kalan su contayı patlatabiliyor. Kışın paydosta bütün hatları boşaltıyor, depoyu kapalı hacimde tutuyoruz. Suya donma önleyici katkı atmıyoruz; o su hem betonun içine giriyor hem kesme yüzeyine temas ediyor.

Donatı Taraması ve Taşıyıcı Eleman Kuralı

Delik açmadan önce donatı tarayıcıyla yüzeyi tarıyor, demirlerin geçtiği hatları ve yaklaşık paspayını işaretliyoruz. Amaç deliği donatı aralığına oturtmak. Aralık yetmiyorsa çapı küçültüp iki ayrı delikle aynı kesiti geçiyor, deliği kaydırıyor ya da işi projeye soruyoruz. Tarayıcı demiri gösterir, yapının statiğini göstermez; ikisini karıştırmıyoruz.

Bizde değişmeyen bir kural var: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. Delik de açmıyoruz, kesme de yapmıyoruz. Elazığ ve çevresi ülkenin deprem hareketliliği en yüksek bölgelerinden birinde; taşıyıcıya dokunma konusunda esnek davranmanın bedelini kimse ödeyemez. Müşteri "küçücük bir delik" dese de o deliğin kolonun etriye aralığına denk gelip gelmediğine biz karar veremeyiz. Onay geldiğinde deliğin yerini, çapını ve donatıya müdahale sınırını evraktan okuyup öyle başlıyoruz.

Döşemelerde de tamamen serbest değiliz. Kiriş dibine yakın mesnet bölgeleri ve asmolen döşemelerde nervür hatları riskli; dolgu bloğun ortasına gelen delik ile nervürün üstüne gelen delik aynı şey değildir. Tarayıcıyla nervür hattını çıkarıp deliği blok bölgesine kaydırmak çoğu zaman mümkün.

Numune Karotu ile Tesisat Deliği Aynı İş Değil

Beton dayanımı için karot numunesi almak, delik açmaktan çok numune üretmektir. Delik burada atık, numune üründür. Bu yüzden tekniği farklı:

• Numune alınacak yeri biz seçmiyoruz; yer seçimi laboratuvarın ya da teknik sorumlunun kararı. Biz o noktayı tarayıp donatıya denk gelmeyecek şekilde birkaç santim ötelemeyi öneriyoruz.
• Makinenin titremesi ve delik ortasında durup tekrar başlaması numuneyi çatlatır. Kesintisiz ve sabit baskıyla ilerlemek şart; bu yüzden sehpanın ankrajını normalden sıkı yapıyoruz.
• Laboratuvar genelde boyu çapının iki katına yakın numune ister, kısa kalanda düzeltme uygulanır. Kesit kalınlığı yetmiyorsa çapı küçültmek gerekebilir; bunu delmeden önce konuşuyoruz.
• Numunenin çıktığı boşluğun kapatılması ayrı bir imalat. Uygun dolguyla doldurup yüzeyi kapatıyoruz; açık bırakılan numune deliği su alma sorunu yaratır.

Tesisat deliğinde ise numunenin sağlam çıkması hiç önemli değil; önemli olan deliğin kotu, eğimi ve iki yüzdeki hizası. Pis su hattı geçecekse deliği hattın eğimine göre açıyoruz, düz açılan delik boruyu zorlar. Giriş ve çıkış noktasını iki taraftan ölçüp işaretliyoruz, çünkü kalın kesitte gözle verilen açı çıkışta ciddi kaçık üretir.

Delik Kalitesi: Cidar, Kaçıklık ve Çıkış Patlağı

İyi bir karot deliği düzgün cidarlı, ekseninden sapmamış ve çıkışı patlamamış deliktir. Üçünün de tek sebebi var: makine ne kadar sağlam sabitlenmişse delik o kadar düzgün çıkar. Vakum sadece düzgün, temiz ve emici olmayan yüzeyde güvenlidir; sıvalı ve tozlu yüzeyde dübel kullanır, tavan işlerinde ayrıca destek direği koyarız.

Kaçıklık hesabı basit: 30 cm kalınlığında bir duvarda 2 derecelik eğim, çıkışta yaklaşık 1 santim sapma demek. Boru geçişinde tolere edilir, ankraj grubu söz konusuysa edilmez. Bu yüzden kalın kesitlerde ilk birkaç santimi düşük devirle ve baskı vermeden açıp ekseni oturtuyoruz.

Çıkış patlağı, uç karşı yüzeye vardığında betonun kopmasıyla oluşur. Önlemi son santimlerde baskıyı azaltmak, mümkünse iki taraftan delmek ve çıkış tarafına takoz bastırmaktır. Görünecek yüzeylerde kenar bandı çekip sıva ve boya kalkmasını sınırlıyoruz.

Beton Kesme, Duvar Açma, Kırma ve Filiz Ekme

Elazığ'a giderken sadece karot makinesi götürmüyoruz; işlerin çoğu karotla başlayıp kesme ya da kırma ile bitiyor. Kapı ve pencere boşluğu açılacaksa köşelere karotla dönüş deliği açıp aradaki hatları elmas testereyle kesiyor, parçayı bütün halinde alıyoruz. Bütün almak kırarak almaktan daha sessiz ve çevresine daha az zararlı; ama parçanın ağırlığını ve nasıl indirileceğini önceden hesaplamak gerekiyor.

Elimizde farklı kapasitelerde karot motorları ve sehpaları, vakum pompası ve ıslak vakum, duvar tipi elmas testere, zemin kesme makinesi, el tipi kesiciler, elektrikli ve hidrolik kırıcılar, jeneratör, su deposu, donatı tarayıcı ve ankraj enjeksiyon ekipmanı var. Uzak bir işte hangisinin gideceğine keşif bilgisi karar veriyor; boşuna götürülen ekipman kadar eksik götürülen de işi bozar.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda işin can alıcı yeri deliğin temizliğidir. Donatı çapına göre uygun delik çapını açıyor, derinliği projeden okuyor, sonra deliği fırçalayıp basınçlı hava ile üflüyor ve bunu tekrarlıyoruz. Delik dibinde kalan toz kimyasalın tutunmasını doğrudan düşürür; sahada en çok atlanan adım budur. Enjeksiyonu delik dibinden başlatıp geri çekerek yapıyoruz ki içeride hava boşluğu kalmasın; donatıyı çevirerek yerleştirip kür süresi dolana kadar dokunmuyoruz. Kür soğukta uzuyor, Elazığ'da kış işlerinde bunu üretici verisine göre uzun tutuyoruz. Hangi donatının nereye ve hangi derinliğe ekileceği bize projeden gelir.

Eskişehir'den Elazığ'a: Ekip, Planlama ve Fiyatın Hesabı

Elazığ'da şubemiz yok, orada bekleyen yerel ekibimiz de yok. Eskişehir'den yola çıkıyoruz ve bu iki şeyi belirliyor. Birincisi, aynı gün çıkıp aynı gün dönülen bir iş değil; ekip Elazığ'da kalıyor. İkincisi, tek bir delik için bu yolu çıkmak ne bizim ne müşterinin lehine. Bu yüzden ya toplu bir iş listesi oluşturuyoruz ya da açıkça "bu iş için yerelden bakmanız daha mantıklı" diyoruz.

Keşfi çoğunlukla uzaktan yapıyoruz. İstediğimiz bilgi net: delik açılacak yüzeyin ve karşı yüzünün fotoğrafı, kesit kalınlığı, çap ve adet listesi, kat bilgisi, şantiyedeki su ve elektrik durumu, çalışma saati kısıtı. Taşıyıcıya müdahale söz konusuysa proje ve onay evrakını da bu aşamada istiyoruz.

Fiyatı nasıl hesapladığımızı yazıyoruz, rakam yazmıyoruz; sahayı görmeden verilen rakam ya müşteriyi ya bizi yanıltır. Hesabı belirleyen kalemler şunlar:

• Toplam delme metrajı: çap, delik adedi ve delinen kalınlığın çarpımı. Elmas soket aşınmasının tamamı bu kalemden çıkar.
• Beton sınıfı ve donatı yoğunluğu: demire giren her santim, betona giren santimden pahalıdır.
• Erişim ve çalışma yüksekliği: iskele, sepet, makinenin kata taşınması, asansörsüz bina.
• Altyapı: elektrik yoksa jeneratör, su yoksa depo ve pompa.
• Çalışma saati kısıtı: hastane, okul, otel ya da faaliyetteki bir işyeri gece çalışması gerektirir.
• Koruma seviyesi: kaba yapıda delik açmak ile mobilyalı dairede çamur kaçırmadan delmek aynı emek değildir.
• İşin toplamı ve mesafe: Eskişehir–Elazığ yolu ve konaklama payı işin büyüklüğüne bölünür; iş büyüdükçe delik başına düşen pay küçülür.
• Delik sonrası imalat: numune deliğinin kapatılması, kenar tamiri, molozun toplanıp taşınması isteniyor mu.

Sık Sorulan Sorular

Elazığ'da şubeniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir ve Elazığ'da sürekli çalışan bir ekibimiz bulunmuyor. Ekibi ve ekipmanı Eskişehir'den yola çıkararak geliyoruz; "bir saat sonra oradayız" diyemeyiz, çıkış gününü baştan konuşuruz.

Tek bir delik için Elazığ'a gelir misiniz?

Genelde önermiyoruz; bir delik için bu yol, deliğin kendisiyle kıyaslanmayacak bir ulaşım yükü doğurur. Birden fazla nokta, tek noktada çok sayıda delik ya da delmeyle birlikte kesme–kırım işi varsa programa alıyoruz.

Kolona delik açtırmak istiyorum, yapıyor musunuz?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kolona, kirişe ve taşıyıcı perdeye dokunmuyoruz; bu pazarlık ettiğimiz bir madde değil. Onaylı bir çözüm varsa deliğin yerini ve çapını o evraktan okuyup uygularız, yoksa işi almıyoruz.

Delerken su akmasını istemiyoruz, susuz delme mümkün mü?

Tuğla, gazbeton, şap ve harçta toz emişli kuru delme çoğu zaman iş görür. Donatılı betonda ıslak delme daha hızlı ve daha temiz sonuç verir; suyu kaldırmak yerine su toplama halkası ve ıslak vakumla kontrol altına almayı öneriyoruz. Pano ya da sunucu odası gibi suyun hiç olamayacağı bir alan varsa keşifte söyleyin, yöntemi ona göre kurarız.

Beton numunesi için karot ne zaman alınır?

Numune, betonun dayanımını kazandığı dönemde ve laboratuvarın istediği ölçülerde alınır; çok genç betondan alınan numune yapıyı temsil etmez. Noktayı laboratuvar ya da teknik sorumlu belirler, biz o noktayı tarayıp donatıya denk gelmeyecek şekilde birkaç santim öteler ve kesintisiz alırız. Boşluğu talep edilirse kapatıyoruz.

Kışın Elazığ'da çalışıyor musunuz?

Çalışıyoruz ama planı değiştiriyoruz. Soğukta hortum ve pompa donuyor, makinede kalan su zarar veriyor; hatları paydosta boşaltıyor ve delme işini günün ılık saatlerine alıyoruz. Kimyasal ankraj varsa kür süresi uzadığı için programı buna göre açıyoruz.

Fiyatı telefonda söyleyebilir misiniz?

Yüzeyi, kalınlığı, çapı, adedi ve erişim şartlarını bilmeden rakam söylemek doğru değil. Fotoğraf, kesit kalınlığı, çap–adet listesi ve şantiyedeki su–elektrik durumu geldiğinde net teklif çıkarıyoruz; teklifi de yukarıda saydığımız kalemler üzerinden açıklıyoruz.