Denizli Karot

Denizli'de karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işleri yapıyoruz. Merkezimiz Eskişehir. Denizli'de şubemiz yok, orada bekleyen bir ekibimiz de yok; bunu baştan yazayım ki kimse telefonda "yarım saatte oradayız" cümlesini beklemesin. Denizli'ye ekipmanı araca yükleyip yola çıkarak geliyoruz, arada dört yüz kilometreye yakın yol var. Bu yüzden Denizli işlerini gün planına oturtuyoruz: kaç delik, hangi çapta, hangi katta, hangi yapı elemanında, sahada su ve elektrik var mı.

Yaptığımız işin özeti şu: betonu kırmadan, çatlatmadan, yanındaki elemanı zorlamadan istenen yerden istenen ölçüde parça almak. Bunun tekniği çap seçiminde, elmas segmentin cinsinde, suyun yönetiminde ve deliğin arkasında ne olduğunu delmeden önce bilmekte.

Denizli'ye Eskişehir'den yola çıkıyoruz

Denizli'de iş alma mantığımız, yolu bir kere yapıp o günün tamamını sahada geçirmek. Merkezefendi'de üç klima deliği için ayrı, aynı hafta Honaz'daki bir tesiste boru geçişi için ayrı yola çıkmak ne bize ne size mantıklı. Sarayköy'de bir hat geçişi, merkezde daire içi tesisat ve Çivril tarafında numune alma aynı güne denk getirilebiliyorsa üçünü birlikte planlıyoruz.

Keşfi çoğunlukla uzaktan yapıyoruz. Delinecek yüzeyin fotoğrafı, elemanın kalınlığı ve varsa kalıp planı yeterli oluyor. Fotoğrafta göremediğimiz tek şey donatının yeri; onu sahada tarayıcıyla buluyoruz. Buldan, Tavas, Acıpayam gibi merkeze mesafeli ilçelerde dağlık kesimdeki yol süresini de plana ekliyoruz. Kışın yüksek ilçelerde bir kalem daha var: gece donan bir şantiyede sabah hortumun içinde buz bulursunuz, o yüzden akşam hatları boşaltıyoruz.

Çap seçimi: 52 mm ile 600 mm arasında iş nasıl ayrışıyor

Karotta ilk soru "delinecek mi" değil, "kaç çapla delinecek". Çap; ucun cinsini, makinenin gücünü, sabitleme şeklini, su debisini ve deliğin çevresine binen zorlamayı belirler. Denizli'de en sık kullandığımız bantlar:

• 52-62 mm: Elektrik borusu, buat yeri, ince drenaj, korkuluk ankraj yuvası. Makine elde tutulabilir ama ben yine de sehpaya bağlarım; elde tutulan uç ilk temasta kaçar, giriş ağzı bozulur.
• 68-82 mm: Klima bakır borusu ve drenaj geçişi. Dış cephede delik dışarı doğru hafif eğimli açılmalı, yoksa yağmur suyu içeri yürür.
• 100-127 mm: Beton numunesi alma, banyo-mutfak pis su, aspiratör, baca deliği.
• 150-200 mm: Doğalgaz ve havalandırma kolonları, davlumbaz hattı, proses borusu. Bu çaptan sonra sehpa dübelle sabitlenmeden iş yapılmaz.
• 250-350 mm: Pis su ana kolonu, yağmur suyu inişi, kablo tavası geçişi. Devir düşer, ilerleme yavaşlar, su tüketimi artar.
• 400-600 mm: Rögar bağlantısı, temel perdesi geçişi, atık su ana hattı. Çıkan göbek tek başına kaldırılamayacak ağırlığa ulaşabilir, düşmemesi için askıya alınır.

Yan yana açılacak delikler arasında en az bir çap kadar sağlam beton bırakıyoruz. Delikler birbirine yapışırsa aradaki köprü kırılır, tek büyük boşluk elde edersiniz ve kesit beklenmedik şekilde zayıflar. Böyle bir ihtiyaç varsa çözüm grup delik değil, testereyle kesilmiş düzgün bir menfezdir.

Elmas segment ve soket seçimi

Uç seçerken bakılan şey markanın adı değil, segmentin bağ sertliği. Kural tersine işler: sert ve az aşındırıcı malzemede yumuşak bağlı segment, yumuşak ve aşındırıcı malzemede sert bağlı segment kullanılır. Sert betona sert bağlı uç takarsanız elmas açığa çıkmaz, uç parlar ve delik ilerlemez. Aşındırıcı malzemede yumuşak bağ takarsanız da segment eriyip gider.

Denizli'de üç ayrı karakterle karşılaşıyoruz. Eski yapı stoğundaki düşük dayanımlı, iri dereli beton; burada bağ sert olacak. Sanayi yapılarındaki yüksek dayanımlı ve sık donatılı beton; burada yumuşak bağ ve donatıya uygun elmas karışımı gerekiyor. Üçüncüsü bölgenin doğal taşı: traverten ve mermer. Traverten gözenekli ve aşındırıcıdır, boşluklu yapısı yüzünden uç boşluğa girip çıkarken darbe alır; beton ucuyla travertene girmek hem ucu hem taşı harcar.

Segment yüksekliği ucun ömrünü belirler. Islak çalışmada sinterlenmiş segment yeterlidir, kuru çalışmada ısı yükü arttığı için lazer kaynaklı segment tercih edilir. Standart soket 1 1/4 inç; adaptör ne kadar azsa salgı o kadar az olur. Körelmiş uçları atmıyoruz, aşındırıcı blokla elması yeniden açıyoruz.

Su soğutma ve çamur yönetimi

Karotta su iki iş yapar: elması soğutur ve kesme tozunu delik dışına taşır. İkincisi en az birincisi kadar önemli. Su yeterli debide değilse talaş delik içinde kalır, segmentin önünde yastık yapar ve uç ilerlemez. Çap büyüdükçe gereken debi artar; 250 mm üstü işlerde küçük bir hazneyle çalışılmaz.

Asıl konuştuğumuz konu ise çıkan suyun nereye gideceği. Parke üstünde, mağazada satış alanında ya da üretim yapan bir tesiste çalışıyorsanız çamurlu su ciddi bir sorundur. Standart yöntemimiz: delik çevresine su toplama halkası veya sızdırmaz bant seti kurmak, dönen çamuru ıslak vakumla anında çekmek, hassas zeminlere önce koruma sermek. Delik karşıya çıkarken bir miktar su aşağı akar, o yüzden alt tarafa da koruma koyuyoruz.

Bazı yerlerde su hiç kullanılamıyor. Elektrik panosunun yanında, enerjili bir hattın üzerinde ya da su değmemesi gereken bir üretim alanında kuru delme yapıyoruz. Kuru delme daha yavaştır, uç ömrü kısalır ve toz ayrı bir problemdir; ucun arkasından toz emişi yapan sistemle çalışıyoruz. Büyük çaplarda ise kuru delme tercih edilmez.

Donatı taraması ve taşıyıcı elemanlarda değişmeyen kural

Deliğin arkasında ne olduğunu bilmeden makineyi çalıştırmıyoruz. Beton içinde donatı, elektrik borusu, ısıtma serpantini veya su hattı olabilir; yerden ısıtmalı bir döşemede borulardan birini kesmek suyu hemen aşağı indirir. Delme öncesi yüzeyi donatı tarayıcıyla tarıyor, donatı eksenlerini ve paspayını işaretliyor, ekseni mümkün olduğunca demirlerin arasına alıyoruz. Tarama yeterli bilgi vermezse çapı küçültmeyi ya da delik yerini kaydırmayı öneriyoruz.

Taşıyıcı elemanlarda kuralımız net: kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı duvarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesme yapmıyoruz. Bunu iş kaçırma pahasına söylüyorum, çünkü gelen taleplerin bir kısmı tam olarak bu konudan: "kolonun köşesinden şu kadar alsak olur mu", "kirişin altından boru geçireceğiz". Cevap hep aynı; kesiti ve donatı düzenini bilen bir mühendis boyutu ve yeri yazılı vermeden o elemana dokunulmaz. Onay geldiğinde de projede yazan ölçünün dışına çıkmıyoruz.

Taşıyıcı olmayan bölme ve dolgu duvarlarda işi rahat yapıyoruz. Orada bile deliğin kolon veya kiriş yüzüne mesafesine dikkat ediyoruz; kenara çok yakın açılan delik betonu koparır.

Delik kalitesi ve numune karotunun farkı

Deliğin kalitesi tek bir şeyle ölçülmez. Baktığımız kalemler: giriş ağzının temizliği, cidarın pürüzsüzlüğü, eksenin sapmadan gitmesi ve çıkışta beton koparmadan bitirmek. Uç ilk temasta kaçarsa giriş ağzı oval olur, o delik bir daha düzelmez. Bunun için sehpayı ya vakum plakasıyla ya dübelle sabitliyoruz. Traverten kaplı ve gözenekli yüzeylerde vakum tutmaz; orada dübelli sabitleme yapıp izlerini sonradan onarıyoruz.

Eksen kaçıklığı en çok kalın elemanlarda ve eğimli deliklerde çıkar. Sehpanın açısını kurup kilitlemeden başlamıyoruz. Karşıya çıkan delikte son santimetrelerde baskıyı azaltıyoruz; tam güçle çıkarsanız arka yüzde beton koparır. İnce elemanlarda arka yüze destek tahtası koymak bunu büyük ölçüde engelliyor.

Numune alma karotu ile tesisat deliği aynı iş değil. Tesisat deliğinde amaç boruyu geçirmek, çıkan göbek çöpe gider. Numune karotunda ise asıl ürün göbeğin kendisi, laboratuvara giden o silindir. Bu yüzden numunede çap serbest seçilmez; karot çapı betondaki en büyük agrega tanesinin birkaç katı olacak şekilde belirlenir ve pratikte 100 mm civarı tercih edilir. Numune, tarama sonrası donatısız bölgeden alınır; içinden demir geçen bir karot basınç deneyinde geçerli sonuç vermez. Silindir çatlamadan çıkarılmalı, boyu çapına göre yeterli olmalıdır. Alınan numunenin yerini işaretleyip teslim eder, boşluğu tamir harcıyla doldururuz.

Kesme, duvar açma, kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Karot dışındaki işlerde de mantık aynı: önce keseriz, sonra kırarız. Tersi yapılınca çatlak istemediğiniz yere yürür.

Beton kesme ve duvar açma

Duvarda kapı ya da pencere boşluğu açılacaksa dört kenarı elmas testereyle kesip parçayı bütün halinde alıyoruz. Kenarlar düzgün çıkıyor, çevredeki sıva zarar görmüyor, kesit dışına kılcal çatlak gitmiyor. Kalın kesitlerde duvar kesme makinesiyle iki yüzden karşılıklı iniyoruz; testerenin ulaşamadığı derinliklerde elmas telle kesme devreye giriyor. Zeminde kaide sökümü ve kanal açmada zemin testeresiyle çalışıyoruz. Hepsinde ilk sorumuz o boşluğun taşıyıcı bir elemanda olup olmadığı.

Beton kırma

Kırmayı hidrolik kırıcılarla yapıyoruz. Kırılacak bölgenin sınırını önce karotla ya da testereyle kesmek, kırıcının etkisinin dışarı taşmasını engelliyor. Şap ve kaide sökümlerinde alttaki betona ve tesisata zarar vermemek için darbeyi kontrollü kullanıyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankraj

Bu işlerde sonucu belirleyen şey deliğin temizliği, kimyasalın markası değil. Delik projede verilen çapta ve derinlikte açılır, basınçlı havayla üflenir, tel fırçayla fırçalanır, tekrar üflenir. Bu döngüyü birkaç kez tekrarlamadan enjeksiyon yapmıyoruz; delikte kalan toz yapışmayı ciddi biçimde düşürür. Enjeksiyonu delik dibinden başlatıp geri çekerek yapıyoruz ki içeride hava boşluğu kalmasın. Çubuk döndürerek yerleştiriliyor, kür süresi dolmadan yüklenmiyor; kür soğukta uzar. Ankraj çapı, gömme derinliği ve kenar mesafesi projeden gelir, bunları biz belirlemiyoruz. Talep edilirse çubuklarda çekme testi yapılmasını öneriyoruz.

Denizli'ye götürdüğümüz ekipman

Farklı güç kademelerinde karot motorları, sehpalar, vakum plakası ve dübelli sabitleme seti, 52 mm'den 600 mm'ye kadar elmas uçlar, uzatma milleri, duvar ve zemin kesme makineleri, hidrolik kırıcılar, donatı tarayıcı, su besleme ünitesi, ıslak vakum, toz emiş sistemi ve jeneratör. Şantiyede elektrik olmadığını yerinde öğrenmek can sıkıcı olduğu için jeneratör listeden çıkmıyor.

Sık Sorulan Sorular

Denizli'de şubeniz var mı, ne kadar sürede gelebiliyorsunuz?

Denizli'de şubemiz yok, merkezimiz Eskişehir ve arada dört yüz kilometreye yakın yol var. Bu yüzden "bugün ara bugün gel" şeklinde çalışamıyoruz; işi tarih vererek programa alıyoruz.

Karot delme fiyatı neye göre hesaplanıyor?

Herkese aynı uygulanan bir liste elimizde yok, o yüzden burada rakam yazmıyorum. Fiyatı belirleyen kalemler: deliğin çapı, elemanın kalınlığı yani delinecek toplam metre, delik adedi, betonun dayanımı ve donatı yoğunluğu, kat ve erişim durumu, sahada su ve elektrik olup olmadığı, işin gündüz mü yoksa gece veya hafta sonu mu yapılacağı, bir de Eskişehir'den Denizli'ye yol. Aynı çaptaki delik ince bir bölme duvarda ile kalın bir betonarme kesitte aynı işçiliği gerektirmez; bu yüzden tek bir birim fiyat vermek doğru olmuyor. Fotoğraf ve ölçü gönderdiğinizde hesabı yapıp yazılı iletiyoruz.

Kolona ya da kirişe delik açtırabilir miyim?

Statik proje veya yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı duvar yapının yükünü taşır; oradan alınan parça elemanın davranışını değiştirir. Onaylı detay geldiğinde işi yaparız ve projede yazan ölçünün dışına çıkmayız. Onay yoksa taşıyıcı olmayan bir elemandan geçen güzergâh arıyoruz.

Delme sırasında evim ya da iş yerim kirlenir mi?

Islak delmede çamurlu su çıkar, bu işin doğasında var. Delik çevresine kurduğumuz su toplama seti ve ıslak vakumla anında topluyoruz, hassas zeminleri önceden örtüyoruz, karşıya çıkan deliklerde alt tarafa da koruma koyuyoruz. Suyun hiç kullanılamayacağı yerlerde toz emişli kuru delme yapıyoruz.

Beton numunesi aldıracağım, kaç çapla alınıyor?

Çap keyfe göre seçilmez; betonun içindeki en büyük agrega tanesine göre belirlenir ve pratikte 100 mm civarı tercih edilir. Numune donatı kesmeyecek şekilde alınmalıdır, bu yüzden önce tarama yapıyoruz. Nereden ve kaç adet alınacağını raporu hazırlayacak laboratuvar veya mühendis belirler.

Delerken donatıya denk gelirseniz ne oluyor?

Elmas uç donatıyı keser; mesele kesip kesemediği değil, kesilmesinin doğru olup olmadığı. Bu yüzden önce tarıyor, mümkün olan her durumda ekseni demirlerin arasına alıyoruz. Kaçınılmaz görünüyorsa ve eleman taşıyıcıysa işi durdurup projeyi soruyoruz. Taşıyıcı olmayan bir elemanda tekil donatı kesiliyorsa bunu size söyleyerek yapıyoruz.