Bursa Yapısal Güçlendirme

Bursa'da bir yapının güçlendirilmesine karar verildiğinde sahaya tek bir ekip girmez. Hesabı yapan ve paftayı çizen mühendis ayrıdır, yeni elemanı imal eden kalıp–demir ekibi ayrıdır. Biz bu zincirin delme ve kesme halkasıyız. Paftada "şu kolonun çevresine şu çapta filiz ekilecek", "şu döşemede şu ölçüde boşluk açılacak" yazar; bizim işimiz o satırları betonun üstüne hatasız geçirmektir. Delik doğru noktada, doğru çapta, doğru derinlikte ve temiz olacak; mevcut donatı kesilmeyecek; çıkan çamur binanın içinde kalmayacak.

Baştan iki şeyi net yazayım. Birincisi: kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlarda onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delme, kesme veya kırım yapmıyoruz. İş küçük görünse de, acil olsa da bu kural değişmiyor. İkincisi: merkezimiz Eskişehir. Bursa'da şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yok; başka illerde de yok. Aradaki yol yaklaşık 150 kilometre, araçla iki–iki buçuk saat.

Güçlendirme paftasında bizim kalemimiz hangisi

Hangi aksa ne ekleneceğine, kesitin nasıl büyüyeceğine karar veren projeci ve onu onaylayan yapı denetimdir. Biz o kararın betona dokunan kısmını uygularız. Bursa'da girdiğimiz şantiyelerde iş listemiz genelde şu kalemlerden oluşur:

• Yeni elemanın mevcut betona bağlanması için filiz ekme delikleri — çoğunlukla yüzlerce adet, sıkı bir aks düzeninde
• Çelik aksam, mesnet plakası, köşebent ve makine bağlantıları için kimyasal ankraj delikleri
• Temel bağlantısı, tesisat veya asansör güzergâhı için döşemede ve duvarda karot delme
• Projede boşluk açılması istenen yerlerde beton kesme ve parçanın kontrollü alınması
• Kaldırılacak dolgu duvarlarda duvar açma ve titreşimi sınırlı beton kırma
• Laboratuvara gidecek beton karot numunelerinin alınması

Bu listenin dışına çıkmıyoruz. Sahada bize sık sık "şu duvarı da alsak olur mu" diye soruluyor; bu sorunun muhatabı projeyi yürüten mühendis.

Donatı taraması, gabari ve markalama

Bu işte delikten önceki hazırlık, deliğin kendisinden çok zaman alır. Sıra sabit: tarama, röper, markalama, matkap.

Delik noktalarını önce donatı tarama cihazıyla geçiyoruz. Cihaz pas payı içindeki boyuna donatıyı ve etriyeleri kabaca haritalıyor; bulduğumuz demir hatlarını yüzeye çiziyor, proje noktalarını bu çizimin üzerine oturtuyoruz. Tarama her koşulda temiz sonuç vermez — kalın pas payı, ıslak yüzey ve eski tamiratlar okumayı bozar. Şüpheli noktalarda küçük çaplı kılavuz delikle demiri fiziksel olarak arıyoruz. Demir tam delik ekseninde çıkarsa kendi kararımızla kesmiyoruz: kaydırma payı paftada yazıyorsa ona uyuyor, yazmıyorsa saha mühendisinin cevabını bekliyoruz.

Filiz sayısı arttığında tek tek markalama hem yavaş hem sapmaya açıktır. Böyle işlerde gabari hazırlıyoruz: delik aralıkları sac ya da kontrplak şablona işleniyor, şablon aksa göre sabitleniyor, delikler şablondan geçiriliyor; böylece birikimli ölçü hatası oluşmuyor. Eski yapılarda projedeki aks ölçüsüyle sahadaki ölçü çoğu zaman tutmaz; sıva kalınlığı, kolonun gerçek kesiti ve kot farkları işi kaydırır. Lazer metre, su terazisi ve iple mevcut durumu ölçüp şablonu buna göre kuruyoruz.

Filiz deliğinin geometrisi: çap, derinlik, diklik, kenar mesafesi

Filiz ekiminde konuşulan hep kimyasaldır, oysa taşıma kapasitesini belirleyen deliğin geometrisi ve temizliğidir. Dört başlığa ayrı ayrı bakıyoruz:

• Çap: Kimyasalın teknik föyünde o donatı çapı için verilen değer neyse o. Uç föydeki çapı vermiyorsa uç değiştiriyoruz; "yakın çap" diye bir uygulama yok, çünkü reçine kalınlığı doğrudan aderansı belirler.
• Derinlik: Projede yazan derinlik. Uca stoper takıp her deliği aynı boyda açıyor, sonra çubuk mastarla ölçüyoruz. Eksik derinlik gizli kalır, sonucu çekme dayanımına yansır.
• Diklik: Delik ekseni yüzeye dik olmalı. Eğik delikte donatı kayık çıkar, karşısındaki donatıya denk gelmez, kalıp aşamasında sorun büyür. Sık delikli işlerde matkabı kılavuz aparatla dik tutuyoruz.
• Kenar ve delik arası mesafe: Föyde minimum kenar mesafesi ve delikler arası mesafe tanımlıdır. Kenara çok yakın delik beton kenarını çatlatabilir, çok yakın delikler kırılma alanlarını üst üste bindirir. Delik planı bu değerleri zorluyorsa uygulamadan önce projeciye yazıyoruz.

Kör delik ile tam geçiş deliği de aynı iş değil. Geçişte çıkış tarafını önceden görüyoruz: alt katta pano ya da asma tavan varsa çıkış noktası korunuyor, son santimlerde baskı azaltılıp betonun kopması engelleniyor. Geçiş delikleri enjeksiyonda tıkaç ister, yoksa reçine karşı taraftan akar gider.

Delik temizliği ve enjeksiyon sırası

Toz, filiz ekiminde en sinsi hatadır: gözle görülmez, teslimde fark edilmez, yük geldiğinde ortaya çıkar. Delikte kalan ince toz, reçine ile beton arasında ayırıcı tabaka gibi davranır. Düzenimiz sabit:

• Deliğin dibine uzanan uzatma borusuyla basınçlı hava
• Delik çapına uygun tel fırça ile cidarın taranması — küçük çaplı fırça cidara değmez, işe yaramaz
• Tekrar hava; delikten çıkan hava temiz gelene kadar döngü tekrarlanır
• Delik ağzının enjeksiyona kadar kapalı tutulması

Islak ya da su dolu delikte her ürün çalışmaz. Föy ıslak deliği onaylıyorsa uygun uçlukla dipten doldurup suyu yukarı itiyoruz; onaylamıyorsa deliği kurutmadan enjeksiyon yapmıyoruz. Enjeksiyon da sıraya bağlı: statik karıştırıcı ucundan gelen ilk atım homojen değildir, atılır. Dolum dipten başlar, uzun deliklerde hortum geri çekilerek ilerlenir ki içeride hava boşluğu kalmasın. Donatı yavaş ve döndürerek itilir; delik ağzından hiç reçine taşmıyorsa dolum eksiktir ve o delik yeniden ele alınır.

Kür süresi ortam sıcaklığına göre değişir: kışın ısıtmasız bodrumda uzar, sıcak havada işlenebilirlik süresi kısalır ve kartuş sahada hazırlanıp bekletilmez. Süre dolmadan o donatıya yük bindirilmiyor. Çekme deneyi yaptırılacaksa deney planını ve kabul kriterini proje ekibi belirler; biz uygulamayı kayıt altına alırız.

Karot delme ve beton kesme: elmas seçimi ve parçanın alınması

Karot işinin görünen kısmı basittir: makine, su, delik. Görünmeyen kısmı ekipman seçimidir. Aynı çaptaki iki delik, betonun agregası ve donatı yoğunluğu farklıysa bambaşka iki iştir. Sert ve aşındırıcı agregalı betonda daha yumuşak bağlayıcılı segment, demire çok giren deliklerde donatı kesmeye uygun karışımlı soket kullanılır. Yanlış soket ya erken tükenir ya da parlar, yani keskinliğini kaybedip betona işlemez; parlayan soketi aşındırıcı taşta açarız.

Makinenin sabitlenmesi bu şantiyelerde ayrı bir başlık. Standart yöntem sehpayı dübelle bağlamaktır, ama attığımız her dübel deliği de betona açılmış bir yaradır ve bazen tam donatının üstüne denk gelir. Yüzey düzgün ve gözeneksizse vakumlu tabla, dar alanlarda ayaklı gergi desteği kullanıyoruz. Sehpa gevşekse delik ilerledikçe eksen kaçar; yarım metreyi geçen derinliklerde bu gözle görülür.

Boşluk açmada tercihimiz kırmak değil, kesip almaktır. Elmas testereyle kesilen boşluğun kenarı düzgün olur, çevre betona çatlak taşımaz. Duvar testeresi ray üzerinde çalışır; kalın kesitlerde ve makine temeli gibi ağır bloklarda halatlı kesme devreye girer. Köşelerde testerenin hattı taşırmaması için önce köşe karotu atıyoruz. Kesilen parçanın nasıl indirileceğini kesime başlamadan planlıyoruz: taşınabilir ebatlara bölmek, altına destek kurmak, gerekirse halatla askıya almak. Kırım gerektiğinde de seçiciyiz; yüzey pürüzlendirmede ağır hidrolik kırıcı yerine küçük el aletleriyle ilerliyoruz, çünkü büyük kırıcı taşıyıcının içine titreşimle çatlak taşır.

Su, çamur, toz ve gürültü: dolu binada saha düzeni

Elmas kesim ve karot su ile soğur. Su segmenti soğutur, tozu bağlar, ama yönetilmezse binanın içinde dolaşan çamura döner. Güçlendirme şantiyelerinin çoğu boşaltılmış bina değildir.

• Çalışma noktasının çevresine bariyer çekiyoruz; sünger set, köpük çıta ve mastikle suyun yayılmasını sınırlıyoruz.
• Suyu ıslak vakumla topluyor, uzun işlerde çamur pompasıyla önceden konuştuğumuz tahliye noktasına veriyoruz; gideri tıkamamak için çökeltme kabı kullanıyoruz.
• Döşeme ve tavan delerken alt katı önceden geziyoruz; asma tavan, pano ve kablo güzergâhı varsa delik altını koruma altına alıyoruz.
• Suyun hiç istenmediği yerlerde — arşiv, elektrik odası, çalışan hat üstü — kısa deliklerde toz emişli kuru yönteme geçiyoruz; ilerleme yavaşlar, süreyi buna göre veriyoruz.
• Büyük karot makineleri ve duvar testeresi trifaze besleme ister; sahada yoksa jeneratörle geliyoruz.

Kesim ve karot, kırıcıya göre çok daha az ses ve titreşim üretir; dolu binadaki en büyük avantajımız bu. Yine de sessiz değildir. Çalışma saatlerini yönetimle konuşup gündüz aralığına sıkıştırıyoruz; okul ve çalışan tesislerde gece vardiyasına geçmek gerekebiliyor. Gece çalışması planı da hesabı da değiştirir.

Bursa sahası ve Eskişehir'den çalışma biçimimiz

Bursa, Uludağ'ın eteğinden ovaya yayılan yoğun konut dokusuyla büyük üretim tesislerini yan yana barındırıyor; bu bizim için iki ayrı şantiye düzeni demek. Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım tarafındaki çok katlı yapılarda merdiven dar, asansör küçük, alt katta komşu oturuyor — ekipmanı parçalayıp taşımak ve suyu zapt etmek işin yarısı. İnegöl, Kestel, Gemlik gibi ilçelerdeki sanayi yapılarında ise tavan yüksek ve alan geniş, ama hat çalışıyor; orada asıl kısıt vardiya. Sanayi zeminlerinde donatı yoğunluğu genelde konut betonundan yüksek çıkıyor, soket tüketimi buna göre artıyor.

Merkezimiz Eskişehir olduğundan Bursa işlerini tek çıkışta bitirecek şekilde planlıyoruz. Önce projeyi, delik listesini ya da kesim ölçülerini istiyoruz; çoğu iş pafta ve fotoğraf üzerinden ön değerlendirmeye uygun oluyor. Kapsamı belirsiz işlerde yerinde keşfe geliyoruz, bu ayrı bir gün demek. Ekip yola çıkarken gereken soketleri, yedek segmentleri, sabitleme aparatlarını ve çamur toplama ekipmanını yüklüyor; eksik bir aparat için Eskişehir'e dönmek kimsenin işine gelmez.

Fiyat konusunda net olalım: bu sayfada rakam yok. Tek delikle üç yüz deliğin, dolu apartmanla boş yapının maliyeti aynı olmadığı için liste fiyatı vermek yanıltıcı olur. Hesabı çıkarırken baktığımız kalemler şunlar:

• Delik çapı, derinliği ve adedi; kesimlerde toplam metretül ve kesim derinliği
• Betonun sertliği, agrega yapısı ve donatı yoğunluğu — demire çok giren iş soketi hızlı tüketir
• Çalışılacak kat, malzemenin taşınma şekli, asansör ve iskele durumu
• Sahada elektrik ve su olup olmadığı, jeneratör veya su deposu gerekip gerekmediği
• Binanın dolu olması, mesai dışı ya da gece çalışma zorunluluğu
• Su, çamur ve toz önlemlerinin kapsamı, molozun bina içinden çıkarılması
• Eskişehir–Bursa yolu ve iş birden çok güne yayılıyorsa konaklama

Bu kalemler netleştiğinde tek bir teklif çıkarıyoruz; kapsam sahada değişirse önce yazıya döküyoruz. Teslimde bıraktığımız da sabit: numaralandırılmış delik listesi, kesim hatlarının son hali, kayıt fotoğrafları ve temizlenmiş çalışma alanı.

Sık Sorulan Sorular

Bursa'da şubeniz var mı, ne kadar sürede gelebiliyorsunuz?

Bursa'da şubemiz yok; merkezimiz Eskişehir ve başka illerde de yerel ekibimiz bulunmuyor. Arada yaklaşık 150 kilometre yol var; bu yüzden "yarım saatte oradayız" demiyoruz. İşi programa alıp tek çıkışta bitirecek şekilde planlıyoruz.

Kolonda ve perdede delik açtırmam gerekiyor, hemen başlayabilir misiniz?

Hayır. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve döşemede onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delme, kesme ve kırım yapmıyoruz. Belge geldiğinde işi paftadaki ölçülere göre uyguluyoruz; bu kural işin büyüklüğüne göre değişmiyor.

Filiz deliklerini karotla mı, darbeli matkapla mı açıyorsunuz?

Kullanılacak kimyasalın teknik föyü hangi delme yöntemini onaylıyorsa onu uyguluyoruz. Elmas karotla açılan deliğin cidarı düzgün ve parlak kalır; bazı ürünler bu yüzeyde aderans kaybı verdiği için cidarın pürüzlendirilmesini ister. Hangi yöntemle açılırsa açılsın, delik hava–fırça–hava döngüsüyle temizlenmeden enjeksiyona geçmiyoruz.

Yüzlerce filiz deliği var, ölçünün kaçmayacağını nereden bileceğim?

Sık delikli işlerde tek tek markalama yerine sac veya kontrplak gabari kullanıyoruz; şablon aksa göre sabitleniyor, delikler şablondan geçiyor. Derinliği stoper ve mastarla, dikliği kılavuz aparatla kontrol ediyoruz. Delikleri numaralandırıp çap–derinlik listesi olarak teslim ediyoruz.

Karot ve kesim sırasında su alt kata sızar mı?

Önlem alınmazsa sızar. Bariyer kuruyor, suyu ıslak vakumla topluyor, uzun işlerde çamur pompasıyla tahliyeye veriyoruz.

Delik noktasında donatıya denk gelirseniz ne yapıyorsunuz?

Önce tarama cihazıyla geçip demirleri işaretliyoruz, şüpheli noktalarda kılavuz delikle doğruluyoruz. Buna rağmen demire denk gelirsek kendi kararımızla kesmiyoruz; kaydırma payı paftada yazıyorsa ona uyuyor, yazmıyorsa saha mühendisinin cevabını bekliyoruz. Güçlendirilecek bir yapıda mevcut donatıyı kesmek, işin mantığını tersine çevirir.

Fiyatı telefonda öğrenebilir miyim?

Kapsamı bilmeden rakam vermiyoruz ve bu sayfada fiyat listesi yayınlamıyoruz. Tutarı delik çapı ve derinliği, adet, kesim metretülü, donatı yoğunluğu, çalışılan kat, sahadaki elektrik ve su durumu, gece çalışma zorunluluğu, çamur önlemleri, moloz taşıma ve Eskişehir–Bursa yolu birlikte belirliyor. Projeyi veya delik listesini gönderin; fotoğraf ve ölçülerle tek bir teklif çıkaralım.