Bingöl Karot

Bingöl'de karot delme işi, ovada kurulmuş bir şehirdeki işle aynı değil. Şehir 1.100 metrenin üzerinde bir rakımda, etrafı dağlarla çevrili; ilçelerin bir kısmına giden yol kışın tamamen başka bir yol haline geliyor. Biz Askarot İnşaat olarak Eskişehir merkezliyiz ve Bingöl'de şubemiz yok. Buraya ekip ve makine götürerek çalışıyoruz. Bu yüzden Bingöl'de aldığımız işlerde en çok uğraştığımız konu delmenin kendisi değil, delmeyi tek seferde ve doğru şekilde bitirmek oluyor. Yanlış çaptaki uç, eksik su, yetersiz jeneratör ya da taranmamış bir donatı, bin kilometre öteden gelmiş bir ekibin gününü boşa çıkarır.

Aşağıda Bingöl'de bir betonu keserken ya da delerken sahada fiilen ne yaptığımızı yazdım: hangi soketi hangi betona takıyoruz, suyu nereden buluyoruz, kışın donan hattı nasıl çalıştırıyoruz, hangi durumda "bu deliği delmiyoruz" deyip geri adım atıyoruz.

Bingöl'de karot işine başlamadan önce sahayı okuruz

İş talebi geldiğinde ilk sorduğumuz şeyler şunlar: hangi elemanı deleceğiz, kaç adet delik var, çap ve derinlik ne, elemanın kalınlığı ne kadar, karşı tarafta ne var. Bu beş cevap yoksa fiyat da veremeyiz, ekipman da hazırlayamayız.

Bingöl'de karşımıza en sık çıkan iş tipleri şunlar oluyor: mevcut binalarda tesisat, doğalgaz, havalandırma ve baca geçişleri; su ve kanalizasyon hattı için perde ve temel geçişleri; beton numunesi alınması için karot çekilmesi; makine kaidesi ve ankraj delikleri; köprü, menfez ve istinat yapılarında sondaj benzeri geçişler. Merkezdeki işlerin çoğu mevcut yapıda, ilçelerdekiler açık sahada ve altyapıda oluyor.

Fotoğraf istiyoruz. Elemanın iki yüzünü, delik yerini ve makinenin girip giremeyeceği erişimi gösteren fotoğraflar bizim için ölçüden daha kıymetli. Çünkü karot makinesi tek başına gelmiyor; sehpa, dübel, su hattı, çamur toplama ve varsa jeneratör aynı yere sığmak zorunda.

Elmas soket, segment ve makine seçimi: uç betona göre seçilir

Karot ucu, "büyük çap - küçük çap" meselesi değil. Ucun ağzındaki elmas segmentin bağ sertliği (matris), delinecek betonun sertliğine ve aşındırıcılığına göre seçilir. Kaba mantık şu:

• Sert, aşındırıcı agregalı beton (bazaltik, volkanik kökenli veya sert dere agregası) için yumuşak bağlı segment kullanırız. Bağ çabuk aşınır, alttaki taze elmas sürekli açığa çıkar, uç kesmeye devam eder.
• Yumuşak, abrasif olmayan beton için sert bağlı segment kullanırız. Aksi halde uç bir günde biter.
• Yoğun donatılı beton için donatıya dayanıklı, çeliği kesebilen özel segment takarız. Normal soketle donatıya girerseniz segment parlar, uç sürtmeye başlar, delik ilerlemez.

Doğu Anadolu'da agrega çoğu zaman sert ve aşındırıcı çıkıyor. Bu yüzden Bingöl'e giderken tek tip uçla yola çıkmıyoruz; aynı çapta farklı bağ sertliğinde yedek soket götürüyoruz. Uç ilerlemiyorsa suçlu her zaman makine değildir, çoğu zaman yanlış segmenttir.

Devir ayarı da çapa bağlı. Küçük çapta yüksek devir, büyük çapta düşük devir ve yüksek tork. Büyük çapta yüksek devirle zorlarsanız uç ısınır, segment gövdeden ayrılır ve delik ortasında kalırsınız. Delik ortasında kopan bir uç, delme süresinden kat kat uzun bir kurtarma işi demektir; yedek parçanın yakında olmadığı Bingöl'de bu kaybı göze almıyoruz. Bastırma kuvvetini ilerleme hızına göre değil, ucun sesine ve akan çamurun rengine göre ayarlıyoruz.

Su, çamur, elektrik ve soğuk: Bingöl sahasında altyapı yönetimi

Karotta su üç iş yapar: soketi soğutur, kesilen tozu delikten dışarı taşır, ortama toz yayılmasını engeller. Su kesilirse uç birkaç saniye içinde tavlanır ve biter. Bingöl kışında ise su, işin en zorlandığı yer oluyor; sıcaklık sıfırın altına indiğinde hortum, pompa ve makinenin su yolu donuyor.

• Suyu ılık tutuyoruz; depoyu yalıtıyoruz. Antifriz benzeri katkı kullanmıyoruz, çünkü çamur binanın içine ve zeminine gidiyor.
• Paydos verirken hattı ve makinenin su yolunu boşaltıyoruz. Akşam boşaltılmayan bir hat sabah donmuş olarak karşınıza çıkar.
• Çamuru donmadan topluyoruz; delik çevresine kil hamuru ya da silikon bariyer çekip ıslak vakumla anında alıyoruz. Merdiven sahanlığında donan karot çamuru hem kayma tehlikesi hem de temizlenmesi zor bir kirlilik.
• Şehir merkezindeki dairelerde suyu tesisattan çekiyoruz; ilçe ve kırsalda su deposu ve devirdaimli sistemle gidiyoruz. Delik sayısını bilmek, kaç litre su götüreceğimizi de belirliyor.

Elektrik tarafı da her sahada hazır değil. Genç, Solhan, Karlıova, Kiğı, Adaklı, Yayladere ve Yedisu tarafındaki bazı sahalarda ya şebeke yok ya da mevcut hat karot makinesini kaldırmıyor. Yola çıkmadan yaptığımız hazırlık şu: jeneratör makinenin etiket gücüne göre değil kalkış anındaki çekişe göre seçilir; kablo kesiti mesafeye göre büyütülür ve makara sarılıyken yük çekilmez; büyük çaplarda trifaze motorlu makine tercih edilir. Sehpayı dübelle, vakumla ya da ayak baskısıyla sabitliyoruz; ufalanan veya kaplamalı bir yüzeyde dübel tutmaz, o zaman ankraj noktasını sağlam betona taşırız. Oynayan sehpa deliği eğri çıkarır ve ucu sıkıştırır.

Bu hazırlık Eskişehir'de yapılıyor; Bingöl'de eksik kalan bir kablo ya da dübel için tedarik noktasına gidip gelmek o günün işini bitirir.

Donatı taraması ve taşıyıcı eleman kuralı

Delmeden önce delik yerini tarıyoruz. Amaç iki şey: donatının nerede olduğunu görmek ve elemanın içinden geçen tesisatı (elektrik borusu, ısıtma hattı) delmemek. Tarama sonucunda delik merkezini birkaç santim kaydırmak, donatıyı kesmekten her zaman daha ucuz ve daha doğrudur.

Burada net bir kuralımız var ve bu kuralı Bingöl'de de, başka bir ilde de bozmuyoruz:

Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde; statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesme yapmıyoruz. Müşteri ne kadar acele ederse etsin, "küçücük bir delik" de olsa, taşıyıcı elemanın donatısını kesmenin sonucunu biz üstlenemeyiz. Bu tür işlerde ya projeye uygun delik yerini gösteren bir onay isteriz ya da işi almayız. Bölme duvar, döşeme (izinli bölge), grobeton, saha betonu ve taşıyıcı olmayan elemanlarda ise iş normal akışında ilerler.

Delik sırasında beklenmedik bir donatıya girersek durup haber veriyoruz. Sessizce kesip devam etmek, sonradan kimsenin göremeyeceği bir hasar bırakır.

Delik kalitesi ve ölçü toleransı: teslim ettiğimiz iş nedir

Bir karot deliğinin "iyi" sayılması için üç şart var:

• Merkez doğru olacak. Delik merkezi, işaretlenen noktadan sapmayacak. Sapmanın büyük kısmı deliğin ilk santimlerinde olur; bu yüzden başlangıçta düşük devirle kılavuz açıp sonra tam yüke geçiyoruz.
• Açı doğru olacak. Tesisat geçişlerinde deliğin duvara dik ya da istenen eğimde çıkması gerekir. Karşı yüzde 10-15 santim kaymış bir delik, boruyu geçirmeye izin vermez.
• Çıkış ağzı düzgün olacak. Delik karşı yüze ulaşırken beton koparsa geniş bir patlama izi kalır. Son santimlerde bastırmayı azaltıyoruz, mümkünse karşı yüze destek plakası koyuyoruz ya da iki taraftan karşılıklı deliyoruz.

Çapı da işin gerektirdiği toleransla seçiyoruz. Boru geçişinde borunun dış çapı, yalıtımı ve yangın durdurucu malzemenin kalınlığı hesaba katılır. Ankraj deliklerinde ise çap, kullanılacak ankrajın imalatçı verisine göre belirlenir; burada keyfî seçim yoktur. İş bitiminde karot fişini sahada bırakmıyoruz; beton numunesi için çekilen karotları etiketleyip ilgilisine teslim ediyoruz, numune karışırsa laboratuvar sonucu işe yaramaz.

Karot dışında Bingöl'de yaptığımız kesim ve delme işleri

Bir sahaya gittiğimizde iş genelde tek kalem olmuyor. Bingöl'de en çok birlikte çıkan işler şunlar:

• Beton kesme: Duvar testeresi ve elmas halat ile düzgün hatlı kesim. Kırıcıyla parçalamak yerine kesmek, komşu bölgede çatlak bırakmadığı için mevcut yapıda tercih ettiğimiz yöntem. Kalın kesitlerde ve erişimin dar olduğu yerlerde halat kesme devreye giriyor.
• Duvar açma: Kapı, pencere ve geçiş boşluğu açılması. Boşluğun köşelerine önce karot atıp sonra kesmek, köşede çatlak yürümesini engeller. Bölme duvarda serbestçe çalışırız; taşıyıcı elemanda yukarıdaki proje kuralı geçerlidir.
• Beton kırma: Kesimle ayrılan parçanın kontrollü sökülmesi ve saha temizliği. Kat üstünde çalışıyorsak parçayı taşınabilir boyuta indirecek şekilde bölerek keseriz.
• Filiz ekme: Mevcut betona donatı ekleme. Delik açılır, basınçlı hava ve fırça ile temizlenir, kimyasal enjekte edilir, donatı çevrilerek yerleştirilir. Temizlenmemiş deliğin içindeki toz, kimyasalın beton yüzeyine tutunmasını engeller; bu işin en kritik adımı delme değil, temizliktir.
• Kimyasal ankraj: Makine kaidesi, korkuluk, çelik konsol ve benzeri bağlantılar için ankraj uygulaması. Delik çapı, delik derinliği, temizlik ve kimyasalın kür süresi imalatçı verisine göre uygulanır. Soğukta kür süresi uzar; Bingöl kışında bunu hesaba katmadan yük vermek uygulamayı boşa çıkarır.

Eskişehir'den Bingöl'e: mesafe, planlama ve fiyat nasıl hesaplanır

Açık konuşalım: merkezimiz Eskişehir'de. Bingöl'de şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yok. Arada kabaca bin kilometreyi aşan bir yol var ve bu yolun bir bölümü kışın hava şartlarına bağlı. Bu, işi alamayacağımız anlamına gelmiyor; işi farklı planladığımız anlamına geliyor.

Bingöl işlerinde birkaç noktadaki işi tek sefere toplamaya çalışıyor, ekipmanı ve yedek soketleri fazlasıyla götürüyoruz. Küçük ve tek kalem bir iş için tek başına yola çıkmak çoğu zaman ne bizim ne de müşterinin lehine olur; bunu baştan söylüyoruz.

Fiyata gelince: bu sayfada rakam vermiyoruz, çünkü sahayı görmeden verilen rakam yanıltıcı olur. Fiyatı belirleyen kalemler şunlar:

• Delik çapı ve derinliği — büyüyen çap, hem uç maliyetini hem süreyi artırır.
• Adet — aynı sahada tekrar eden delikler birim maliyeti düşürür, tek delik kurulum maliyetinin tamamını üstlenir.
• Eleman tipi ve donatı yoğunluğu — yoğun donatılı betonda ilerleme yavaşlar, uç tüketimi artar.
• Erişim ve kurulum — kat yüksekliği, iskele/platform ihtiyacı, dar alan, tavan altı çalışma.
• Elektrik ve su durumu — jeneratör ve su deposu gerekiyorsa bu ayrı bir hazırlık.
• Çalışma saati — işletme çalışırken yapılamayan işlerde gece veya hafta sonu vardiyası.
• Atık ve temizlik — kesilen parçanın taşınması, çamurun toplanması.
• Mesafe — Eskişehir'den Bingöl'e ulaşım ve konaklama, işin süresine yayılan bir kalem.

Bize delik çapını, derinliğini, adedini, elemanın ne olduğunu ve birkaç fotoğrafı gönderin; fiyatı bu kalemler üzerinden kalem kalem söyleyelim.

Sık Sorulan Sorular

Bingöl'e Eskişehir'den geliyorsunuz, bu işin süresini nasıl etkiliyor?

Yol tek başına bir günü alıyor, kış şartlarında bu süre uzayabiliyor. Bu yüzden Bingöl işlerinde planı gün üzerinden değil, saha üzerinden kuruyoruz: ekipman ve yedek uçlar fazlasıyla geliyor, iş listesi baştan netleştiriliyor. Aynı bölgede birden fazla iş toplanabiliyorsa süre de maliyet de iki tarafın lehine dönüyor.

Kolonda ya da kirişte karot deliyor musunuz?

Statik proje veya yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde delik ya da kesim, elemanın donatısını ve kesitini ilgilendirir; bu kararı sahada bir ekip veremez. Onaylı bir delik yeri gösterilirse işi yaparız, gösterilemiyorsa işi almayız.

Kışın Bingöl'de karot çalışması yapılabiliyor mu?

Yapılabiliyor, ama hazırlığı değişiyor. Suyu ılık tutmak, hattı paydosta boşaltmak, çamuru donmadan toplamak gerekiyor. Kimyasal ankraj ve filiz ekme gibi kür süresi olan işlerde soğuk, bekleme süresini uzatıyor; bunu programa yazmadan yük verilmez. Kapalı alandaki işler kıştan daha az etkileniyor, açık saha işleri hava şartlarına bağlı.

Sahada elektrik ve su yoksa iş yapılabiliyor mu?

Evet. Jeneratör ve su deposuyla çalışıyoruz. Önemli olan bunu baştan bilmek: jeneratör kapasitesi makinenin kalkış çekişine göre, kablo kesiti mesafeye göre seçiliyor, su miktarı delik sayısına göre hesaplanıyor.

Karot fiyatı neye göre belirleniyor?

Çap, derinlik, delik adedi, elemanın tipi ve donatı yoğunluğu, erişim ve kurulum zorluğu, elektrik-su durumu, çalışma saati, atık kaldırma ve mesafe. Bu sayfada rakam yazmıyoruz; elimizde sahayı görmeden geçerli olacak bir liste yok. Ölçü ve fotoğraf geldiğinde fiyatı bu kalemler üzerinden ayrıştırarak veriyoruz.

Delerken donatı kesilirse ne yapıyorsunuz?

Duruyoruz ve haber veriyoruz. Delik yerini önceden tarayarak donatıyı kesme ihtimalini en aza indiriyoruz; yine de beklenmedik bir donatıya girilirse bunu gizlemiyoruz. Gerekirse delik merkezini kaydırıp yeniden başlıyoruz. Kayıt altına alınmayan kesik donatı, ileride kimsenin göremeyeceği bir zafiyet bırakır.

Susuz (kuru) karot alıyor musunuz?

Betonda esas yöntemimiz sulu karot; su hem soketi soğutur hem tozu bağlar. Suyun kesinlikle kullanılamayacağı yerlerde (elektrik panosu yakını, su alması istenmeyen hassas mahal) toz emiş sistemli çözümlere geçiyoruz, ancak bunun ilerleme hızı ve uç ömrü açısından bedeli var. Hangi yöntemin kullanılacağını sahayı gördükten sonra söylüyoruz, baştan taahhüt etmiyoruz.