Ağrı Karot

Ağrı'dan gelen bir iş için telefonu açtığımızda ilk konuştuğumuz şey fiyat olmuyor; delinecek betonun kaç yıllık olduğu, elemanın üzerinde yük bulunup bulunmadığı ve deliğin ne için açılacağı oluyor. Ağrı, Doğu Anadolu'nun yüksek platosunda, kışı uzun ve ağır geçen bir il. Burada beton delmek, ılıman bir sahilde delmekle aynı iş değil: suyun donduğu, karot çamurunun kalıp gibi katılaştığı, motorlu ekipmanın rakım yüzünden beklediğiniz gücü vermediği bir sahada çalışıyorsunuz. Askarot İnşaat olarak işimiz kesmek ve delmek; betonarme, taş duvar, tuğla ve şap üzerinde kenarı temiz, ölçüsü tutan delik ve kesit açmak. Ağrı merkez, Doğubayazıt, Patnos, Eleşkirt, Diyadin, Tutak, Hamur ve Taşlıçay tarafındaki işlerde nasıl çalıştığımızı, hangi ekipmanı neden seçtiğimizi ve hangi işi kabul etmediğimizi aşağıda olduğu gibi yazdık.

Ağrı'da işe başlamadan önce betonu tanımak zorundayız

Karot ucu seçimi, sahada verdiğimiz ilk teknik karardır ve yanlış verilirse gerisi toparlanmaz. Elmas soketin sertlik matrisi, kestiği malzemeye göre seçilir. Ağrı'daki yapı stokunda birbirinden çok farklı iki durumla karşılaşıyoruz: bir yanda yıllar önce dökülmüş, agregası iri ve yer yer boşluklu, düşük dayanımlı beton; diğer yanda son dönemde dökülmüş, hazır beton santralinden gelmiş, sert ve yoğun beton. Yumuşak betonda sert matrisli soket kullanırsanız elmas taneleri açığa çıkmaz, uç parlar ve ilerlemez. Sert ve yoğun betonda yumuşak matris kullanırsanız bu sefer soket hızla aşınır, delik bitmeden uç biter. Bölgede sık gördüğümüz bazalt ve volkanik kökenli iri agrega, standart betona göre daha aşındırıcıdır; onu delerken hem soket seçimini hem de ilerleme baskısını değiştiriyoruz.

Bu yüzden Ağrı'ya çıkarken tek tip uç götürmüyoruz. Aynı iş için farklı matris sertliğinde soketli uçları, farklı çaplarda tijleri ve yedek segment setini araca yüklüyoruz. Bin kilometreyi aşan bir yolun sonunda "uç uymadı" demek, hem sizin hem bizim iki günümüzü yakar.

Kışın suyun donduğu yerde su soğutmalı delme

Karot makinesinde su üç iş yapar: elmas soketi soğutur, kesilen tozu delikten dışarı taşır ve tozun havaya kalkmasını engeller. Ağrı'da kış aylarında bu üç işin hepsi tehlikeye girer. Sabah şantiyeye geldiğinizde hortumun içindeki su donmuşsa, makineyi çalıştırdığınız anda soket susuz döner ve birkaç saniyede tavlanır. Bu yüzden soğuk günlerde su hattını akşamdan boşaltıyoruz, hortumu bükülmeyecek şekilde sarıp ısıtılan bir yerde bekletiyoruz ve sabah ilk işi su devresini test ederek yapıyoruz.

Kullanacağımız suyu da hazır bulundurmak gerekiyor. Şantiyedeki depo donmuşsa ya da bina henüz ısıtılmıyorsa, suyu yanımızda taşınabilir bidonlarla götürüyoruz ve gerektiğinde ılıtıyoruz. Dönen çamurun tahliyesi ayrı bir konu: dışarıya akıtılan karot çamuru sıfırın altındaki havada kısa sürede donar, yürüyüş yolunda ya da merdivende buz tabakası oluşturur. Biz çamuru delik dibinde vakumlu süpürgeyle toplayıp kovaya alıyor, dışarıya yayılmasına izin vermiyoruz. Islak çalışmanın mümkün olmadığı yerlerde, örneğin elektrik panosunun yanında ya da parkenin üzerinde, toz tutuculu kuru sistemle çalışıp yüzeyi kapatıyoruz. Su kontrol edilemiyorsa delik açılmaz kuralı bizde geçerli; alt kattaki tavanı su içinde bırakıp gitmek iş bitirmek değildir.

Donatı taraması: deliğin yerini beton değil, demir belirler

Betonarme bir elemanda deliğin yerini bize müşteri değil, içindeki donatı söyler. İşe başlamadan önce delik açılacak bölgeyi tarayıp etriye aralığını, boyuna donatının geçtiği hattı ve varsa gömülü tesisatı işaretliyoruz. Elmas karot ucu demiri keser, bu doğru; ama keseceği demirin ne işe yaradığını bilmeden kesmek başka bir şeydir. Kesilmesi sakıncalı bir donatıya denk geliyorsak deliği kaydırmayı teklif ediyoruz; kaydırma mümkün değilse kararı statik projeyi bilen tarafa bırakıyoruz.

Tarama, aynı zamanda döşemede geçen ısıtma borusunu ve elektrik borusunu kurtarır. Ağrı'da yerden ısıtma yapılmış konutlarda döşemeye delik açarken bu iş şansa bırakılamaz; kışın patlatılan bir ısıtma hattı, sadece maddi zarar değil, o daireyi bir süre yaşanmaz hale getirir. Tarama sonucunu tebeşirle değil, silinmeyecek şekilde işaretleyip fotoğraflıyoruz ki delik açıldıktan sonra "burada demir var mıydı" tartışması çıkmasın.

Enerji, rakım ve ekipman seçimi

Ağrı'da şantiyelerin bir kısmında şebeke elektriği ya hiç yok ya da tek faz üzerinden geliyor. Büyük çaplı karot ve zemin kesme işlerinde ihtiyacımız olan güç tek fazdan çıkmaz. Bu yüzden işe çıkmadan önce sahadaki elektriğin faz durumunu, priz tipini ve kablo mesafesini soruyoruz. Gerekiyorsa jeneratörle geliyoruz. Burada dikkat edilmesi gereken teknik bir ayrıntı var: içten yanmalı motorlar yükseldikçe güç kaybeder. Ağrı'nın rakımı yüksek olduğu için deniz seviyesinde etiketindeki gücü veren bir jeneratör, burada aynı gücü vermez. Biz bunu hesaba katıp ihtiyacın üzerinde kapasiteli jeneratör götürüyoruz; motorunu zorlayıp yarı yolda söndürmek yerine baştan büyük seçmek daha ucuza geliyor.

Aynı mantık kesme ekipmanında da geçerli. Kalın betonarme perde ya da temel kesiminde elektrikli duvar testeresi yerine hidrolik üniteli sistem tercih ediyoruz; derin kesitlerde tel testere devreye giriyor. Ekipmanı sahaya göre seçmek, sahayı ekipmana uydurmaya çalışmaktan hem hızlı hem güvenli.

Delik kalitesi, ölçü toleransı ve karot numunesi

Bir karot deliğinin kalitesini çapı değil, üç şey belirler: girişte kenarın kırılmamış olması, çıkışta beton parçasının patlamamış olması ve deliğin eksenden sapmamış olması. Giriş kenarını korumak için makineyi vakum plakası ya da dübelli sehpayla sabitliyoruz; elde tutulan makineyle açılan büyük çaplı delik hem kenarı yırtar hem de eksenden kaçar. Çıkışta patlama olmaması için karot ucu diğer yüzeye yaklaştığında baskıyı azaltıyoruz. Tavan delerken alt yüzeye tahta takoz destek koyuyoruz ki kopan parça alt kattaki bir şeyin üzerine düşmesin.

Eksen toleransı özellikle tesisat işlerinde önemlidir. Üst üste birkaç katta aynı hizada geçecek bir tesisat şaftı deliyorsak, her katta ayrı ayrı ölçü almak yerine şakül ve lazer ile hattı kuruyoruz; aksi halde beşinci katta delik yandaki duvarın içine çıkar. Beton dayanım tespiti için alınan karot numunesi ise ayrı bir disiplin ister: numune, laboratuvarın istediği boy-çap oranını verecek uzunlukta ve çatlaksız olarak çıkarılmalıdır. Numune çıkarken kırılırsa deney sonucu betonun gerçek dayanımını değil, bizim hatamızı ölçer. Numune yerlerini ve derinliklerini kayıt altına alıp, açılan boşlukları uygun tamir harcıyla kapatıyoruz.

Beton kesme, duvar açma ve kırım işlerinde saha düzeni

Duvar açma işlerinde en çok yapılan hata, kesilecek parçanın nasıl indirileceğini düşünmeden kesmeye başlamaktır. Kapı ya da pencere boşluğu açarken parçayı önce askıya alıyor, kesim tamamlandığında kontrollü şekilde indiriyoruz. Ağır bir betonarme parçanın serbest düşmesi hem döşemeyi hem de altındaki her şeyi riske atar. Boşluk açılmadan önce üst tarafın nasıl taşınacağı belirlenmiş olmalıdır; lento ya da çerçeve çözümü projeden gelmiyorsa işe başlamıyoruz.

Beton kirmada tercihimiz mümkün olduğunca kesip almaktır. Kırıcıyla dövmek hem çevredeki sağlam betonu çatlatır hem de Ağrı gibi soğuk bir ilde pencerelerin uzun süre açık kalmasını gerektiren toz ortamı yaratır. Kesip parça halinde çıkarmak, dolu bir binada, hastanede ya da okulda çalışırken tek makul yöntemdir. Kesim hattını önceden çizip fotoğraflıyoruz, tesisat geçişlerini kapatıyoruz ve çalışma alanını brandayla ayırıyoruz.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda uygulama disiplini

Filiz ekme ve kimyasal ankraj, dışarıdan bakıldığında "delik aç, kimyasal sık, demiri sok" gibi görünür; işin tuttuğu ya da tutmadığı yer ise delik temizliğidir. Deliğin içinde kalan toz, kimyasalın beton yüzeyine yapışmasını engeller ve çekme dayanımını ciddi biçimde düşürür. Biz deliği açtıktan sonra basınçlı hava ile üflüyor, fırçayla temizliyor ve tekrar üflüyoruz; ıslak delme yapıldıysa üreticinin ıslak delik için verdiği bekleme ve uygulama koşullarına uyuyoruz. Kartuş sıcaklığı da soğuk havada kritik: donmuş kartuşla uygulama yapılmaz, kimyasalı uygulama sıcaklığına getirmeden işe başlamıyoruz ve düşük ortam sıcaklığında kürlenme süresinin uzayacağını baştan söylüyoruz.

Burada net bir sınırımız var: kolon, kiriş, perde ve diğer taşıyıcı elemanlarda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyor, kesit almıyoruz. Projedeki filiz çapını, derinliğini ve aralığını uygularız; hangi elemana kaç filiz ekileceğine karar vermek projeyi çizen mühendisin işidir, bizim değil. Güçlendirme projesi hazırlamak ya da yapının taşıma kapasitesi hakkında görüş vermek bizim hizmet alanımızın dışında; biz o projenin delme ve kesme kısmını, istenen ölçüde ve kayıt altında uygularız.

Ağrı'ya nasıl geliyoruz ve fiyat neye göre çıkıyor

Açık konuşalım: merkezimiz Eskişehir'de ve Ağrı'da şubemiz, sürekli duran yerel ekibimiz yok. Aradaki yol bin üç yüz kilometrenin üzerinde; ekip ve ekipman karayoluyla geliyor, kış aylarında yol şartlarına göre bu süre uzayabiliyor. Bu yüzden Ağrı işlerini tek deliklik acil çağrılar olarak değil, planlanmış paketler halinde alıyoruz. Bir binada ya da yakın ilçelerde birden fazla iş bir araya getirildiğinde hem organizasyon anlamlı oluyor hem de ulaşım payı işe daha az yansıyor.

Fiyat konusunda buraya rakam yazmıyoruz, çünkü elimizde her sahaya uyan bir liste yok ve uydurma rakam kimseye fayda getirmez. Bir Ağrı işinin bedelini belirleyen kalemler şunlar:

• Delik çapı ve derinliği; aynı adette delik olsa bile çap büyüdükçe uç ömrü ve süre değişir.
• Toplam delik adedi ve deliklerin aynı noktada mı yoksa binaya dağılmış mı olduğu.
• Betonun dayanımı, agrega yapısı ve donatı yoğunluğu; demire çok girilen delik daha yavaş ilerler.
• Çalışma yüksekliği ve iskele, sepet ya da platform gerekip gerekmediği.
• Sahada su ve üç faz elektrik bulunup bulunmadığı; jeneratör ve su temini ayrı bir hazırlık demektir.
• İşin gündüz mü, yoksa binanın kullanımı nedeniyle gece ya da hafta sonu mu yapılacağı.
• Kesilen parçaların ve molozun kim tarafından taşınacağı.
• Ulaşım ve konaklama; Ağrı mesafesinde bu kalem gerçek bir maliyettir, saklamıyoruz.

Bize bu başlıkları ve mümkünse alanın fotoğraflarını ilettiğinizde, kalem kalem yazılmış bir teklif çıkarıyoruz. Teklifte ne yaptığımız da yazar, neyi yapmadığımız da; sonradan "bu dahil değildi" cümlesini kurmamak için.

Sık Sorulan Sorular

Ağrı'da sürekli bir ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir ve Ağrı'da şubemiz bulunmuyor. Ekip, makine ve uçlarla birlikte karayoluyla geliyor. Bu yüzden işi randevulu ve planlı yürütüyoruz; aynı saat içinde sahada olmamızı gerektiren acil durumlar için Ağrı doğru cevap değiliz, dürüst olanı bunu baştan söylemek.

Kış ortasında Ağrı'da karot alınabilir mi?

Alınır, ama hazırlık ister. Su hattının donmaması için devre akşamdan boşaltılır, sabah ılık suyla çalışılır, çamur dışarı akıtılmadan toplanır. Isıtılmayan boş bir yapıda çalışacaksak bunu önceden bilmemiz gerekir; su temini, kimyasal kartuş sıcaklığı ve kürlenme süresi planı buna göre değişir.

Kolonuma delik açtırmak istiyorum, yapıyor musunuz?

Taşıyıcı elemana, yani kolon, kiriş ve perdeye statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz. Onay varsa projedeki yeri, çapı ve derinliği uygularız. Onay yoksa yapabileceğimiz tek şey, deliğin taşıyıcı olmayan bir bölgeye kaydırılıp kaydırılamayacağını sahada birlikte değerlendirmektir.

Delik açarken donatıyı keserseniz ne oluyor?

Bu yüzden önce tarama yapıyoruz. Tarama sonucunda kesilmesi sakıncalı bir donatıya denk gelen deliği kaydırmayı öneriyoruz. Kaydırma mümkün değilse durumu yazılı olarak bildirip kararı projeden sorumlu tarafa bırakıyoruz; kendi başımıza "nasılsa bir tane" deyip kesmiyoruz.

Su akmadan delik açılabilir mi?

Belirli çap ve derinliklerde toz tutuculu kuru sistemle çalışılabilir; bu yöntemi elektrik panosu yakını, döşenmiş parke ya da faal bir iş yeri gibi suyun kabul edilemez olduğu yerlerde kullanıyoruz. Ancak büyük çaplı ve derin deliklerde su soğutması olmadan elmas soket zarar görür. Hangi yöntemin uygulanacağını çapa, derinliğe ve mekâna bakarak birlikte kararlaştırıyoruz.

Telefonda net fiyat söylüyor musunuz?

Havadan rakam söylemiyoruz. Çap, derinlik, adet, katın yüksekliği, sahadaki elektrik ve su durumu, moloz ve ulaşım kalemleri belli olmadan verilen rakam ya sizi yanıltır ya bizi. Bilgileri ve fotoğrafları aldıktan sonra kalem kalem ayrılmış bir teklif gönderiyoruz.

İş kaç günde bitiyor?

Süreyi delik adedi ve erişim belirliyor. Birkaç saatlik tesisat deliği paketi de olur, birkaç güne yayılan kesim ve filiz ekme programı da. Ağrı için buna bir de yol süresini eklemek gerekiyor; iş programınızı yaparken ekibin geliş ve dönüş günlerini ayrı hesaba katın, biz de teklifte bu günleri açıkça yazıyoruz.