Batman Karot

Batman'da bir işe çıkmadan önce sorduğumuz ilk soru hep aynıdır: delik ne için açılıyor? Aynı duvarda 52 mm'lik bir elektrik geçişi ile 300 mm'lik bir şaft deliği birbirinden tamamen farklı iki iştir; ekipmanı, elması, su debisini ve sehpanın sabitlenme biçimini belirleyen şey çap ve amaçtır. Askarot İnşaat olarak Batman'daki işlere kesim ve delme tekniği tarafından bakarız. Betonun içinden dik, çapı ölçüsünde ve cidarı düzgün bir silindir çıkarmak; donatıyı gereksiz yere kesmemek, yapıya çatlak salmamak ve arkadan çıkarken beton kabuğunu patlatmamak bu işin bütün meselesidir. Aşağıda sahada ne yaptığımızı ve hangi durumda işi reddettiğimizi yazdım.

Batman'da hangi işi hangi çapla açıyoruz

Çalıştığımız bant 52 mm ile 600 mm arası. Batman'dan gelen taleplere göre ayırırsak:

• 52-62 mm: Elektrik hattı, zayıf akım, data kablosu, tek boru geçişi. Motor yüksek devirde döner, ilerleme hızlıdır; ama duvarın arkasında ne olduğunu bilmeden bu çapı bile açmayız.
• 62-82 mm: Doğalgaz baca geçişi, kombi atık gaz borusu, split klima bakır ve drenaj hattı. Burada deliğin eğimi kaliteyi belirler; drenajda dışarı meyil verilmezse yoğuşma suyu içeri döner.
• 102-132 mm: Havalandırma, aspiratör, pissu bağlantısı, mutfak ve banyo tesisatı. Döşemede en sık kullandığımız aralık.
• 152-200 mm: Ana tesisat inişleri, yangın hattı, kalın pissu kolonları. Bu çaptan itibaren sehpanın dübelle sabitlenmesi zorunludur; vakum tabla tek başına yetmez.
• 250-400 mm: Şaft delikleri, büyük havalandırma kanalı geçişleri, makine kaidesi altı boru geçişleri. Motorun torku belirleyicidir; devir düşürülür, baskı azaltılır.
• 400-600 mm: Kalın perde geçişleri, endüstriyel boru hatları. Burada çoğu zaman karot dizisi mantığı devreye girer: yan yana dizilen deliklerle boşluğun sınırları çıkarılır, arası kesme ya da kontrollü kırma ile alınır.

Batman hızlı büyümüş, yapı stoğu ağırlıklı olarak betonarme çok katlı bloklardan oluşan bir şehir. Gelen taleplerin çoğu sonradan eklenen tesisat, klima, doğalgaz dönüşümü ve iç mekân değişikliği kaynaklı; yani küçük ve orta çap işleri. Sanayi tarafında ise makine kaidesi ve boru geçişi gibi kalın kesitli işler geliyor, orada hidrolik üniteye ihtiyaç oluyor.

Elmas soket seçimi, su soğutma ve çamur yönetimi

Karot ucu tek tip değildir. Elmas taneleri bir metal matris içine gömülüdür ve o matrisin sertliği işin hızını, elmasın ömrünü ve cidar kalitesini belirler. Kural şudur: beton sertse ve agregası aşındırıcı değilse matris yumuşak seçilir, çünkü matrisin aşınıp yeni elmas tanelerini yüzeye çıkarması gerekir. Aşındırıcı ve gevşek betonda ise sert matris kullanılır, yoksa soket birkaç santimde biter.

Bir yapıya ilk gittiğimizde betonun karakterini kâğıt üzerinden değil, ilk deliğin ilk on santiminden anlarız. İlerleme hızı, çıkan çamurun rengi ve segmentin sesi hangi soketle devam edeceğimizi söyler. Aynı binada farklı dönemlerde dökülmüş beton olabiliyor. Bu yüzden sahaya tek set değil, farklı matris sertliklerinde birkaç soket seti götürürüz. Elmas "parlarsa", yani segment cilalanıp ilerleme durursa matris o beton için fazla serttir; soketi aşındırıcı bir blokta bileriz ya da değiştiririz. Segment sıyrılması ve hızlı aşınma ise donatıya fazla baskı uygulanmasından veya su debisinin yetersizliğinden çıkar. İkisi de deliğe yansır: cidar pürüzlenir, çap sapar, tesisatçı boruyu geçiremez.

Suyun iki görevi var: elması soğutmak ve kesilen malzemeyi delikten dışarı taşımak. İkincisi gözden kaçar ama kritiktir; talaş delikte kalırsa segment ile beton arasında sıkışır, sürtünme artar, elmas erken biter, delik ovalleşir. Çap büyüdükçe gereken su debisi de artar. Batman'ın iki mevsim koşulu burada devrede: yazın motor ve elmas çabuk ısınır, su tüketimi artar, dışarı alınan çamur çabuk kuruyup yüzeye yapışır, o yüzden bekletmeden toplarız; kışın cephe ve çatı işlerinde hortum içinde donma riski vardır, gece işi bırakırken hattı boşaltırız.

Çamuru şöyle yönetiriz: delik ağzına su toplama halkası takılır, gelen bulamaç vakumla bidona çekilir. Bitmiş dairede, parke ve laminat üzerinde bu şarttır; taşan çimentolu su zeminin altına girerse geri alınamaz. Bulamacı gidere de vermeyiz, çimento çökeltisi tesisatta katılaşır. Kuru karot ise sadece küçük çaplarda ve tuğla, gazbeton, bims gibi malzemelerde toz emiş ünitesiyle kullanılabilir. Betonarmede kuru delme yapmayız; donatıya girdiği anda soğutmasız elmas biter. "Su istemiyorum" denen yerlerde çözüm suyu kaldırmak değil, suyu kontrol altına almaktır.

Donatı tarama ve taşıyıcı eleman kuralı

Delmeden önceki iş, delmenin kendisi kadar önemli. Yüzeyi donatı tarayıcı ile geçer, üstteki ve alttaki demir yerleşimini ve pas payını çıkarırız. Amaç iki tane: mümkünse delik merkezini birkaç santim kaydırıp hiç demir kesmemek; kaçınılmazsa hangi demirin kesileceğini bilerek karar vermek. Döşemedeki dağıtma donatısına denk gelen bir kesikle, kirişin çekme donatısına denk gelen bir kesik aynı şey değildir.

Burada net bir kuralımız var ve Batman'da da istisnası yok: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde, statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan delik açmıyoruz, kesme yapmıyoruz. Israr edilse de yapmıyoruz. Taşıyıcı sistemden habersiz açılan delik o gün bir şey göstermez; yükün yeniden dağıldığı ilk durumda ortaya çıkar. Dolgu duvar, döşeme ve taşıyıcı olmayan elemanlarda ise iş normal akışında yürür. Döşemede bile çok sayıda büyük çaplı delik isteniyorsa proje sorarız; tek başına küçük görünen delikler birlikte kesit zayıflatır.

Delik kalitesi: dik eksen, düzgün cidar, patlamayan çıkış

İyi karot, çapı ölçüsünde, ekseni dik ve iki ucu temiz olan deliktir. Üç düşmanı var.

• Gevşek sehpa: Zemine sağlam bağlanmayan sehpada delik dönme yönünde kaçar ve ovalleşir. Esas yöntemimiz dübelli sabitleme; dübel atılamayan yüzeylerde vakum tabla kullanırız ama sıvası dökülen duvarda vakuma güvenmeyiz.
• Şakülsüz kolon: Sehpa kolonu yüzeye dik değilse delik girişte doğru, çıkışta kaymış olur. Kalın perdelerde bu sapma santimlerle ölçülür ve karşı taraftaki tesisat noktası tutmaz.
• Çıkış patlaması: Elmas beton kabuğunu arkadan terk ederken destek kalmaz, parça kopar, sıva ve boya birlikte gider. Son santimlerde ilerlemeyi yavaşlatır, mümkünse arka yüzden karşı destek veririz; fayans ve görünür cephede bu adım atlanmaz.

Numune alma karotu ile tesisat deliği aynı iş değil

Batman'dan gelen taleplerin bir kısmı tesisat deliği değil, beton dayanımı tespiti için numune alma. Tesisat deliğinde amaç boşluktur, çıkan silindir moloz sayılır. Numune karotunda ise amaç silindirin kendisidir ve laboratuvara çatlaksız, ölçülebilir halde ulaşması gerekir:

• Numunenin çap-boy oranı laboratuvarın isteyeceği orana uygun olmalıdır; kısa kalan numune yeniden alınır.
• Numune olabildiğince donatısız bölgeden alınır; içinden demir geçen karot dayanım sonucunu bozar. Numune noktasını da donatı taramasıyla belirleriz.
• Nokta seçimi raporu yazacak mühendisin talimatına göre yapılır; kolon-kiriş birleşiminin dibi gibi kritik bölgelerden numune alınmaz.
• Baskı ve devir dengeli tutulur; agresif ilerleme numuneyi içeride çatlatır. İş bitince boşluklar tamir edilir, numune etiketlenip teslim edilir.

Beton kesme, duvar açma ve kontrollü kırma

Karot bir noktayı açar; bir hattı açmak gerektiğinde kesme devreye girer. Üç yöntem: ray üzerinde ilerleyen elmas diskli duvar testeresi (kapı ve pencere boşluğu, döşemede dikdörtgen boşluk; kesim derinliği disk çapına bağlıdır, kalın kesitlerde iki yüzden karşılıklı kesilir), disk boyunun yetmediği kalın kesitler için halat kesme, saha betonunda derz ve hat açmak için zemin testeresi.

Duvar açmada sıra şudur: önce boşluğun köşelerine karot atılır, sonra kenarlar kesilir, ortadaki parça en son alınır. Bu sıra kesik hattın dışına çatlak yayılmasını engeller. Dolgu duvarda iş serbestçe yapılır, ancak boşluğun üstüne lento geçirilmeden duvar alınmaz. Taşıyıcı perde ya da kolon söz konusuysa yukarıdaki kural geçerlidir. Beton kırmada da mantık aynı: kırılacak alanın sınırı önce kesme ile belirlenir, sonra hidrolik kırıcıyla içeriden dışarı boşaltılır. Sınır çizilmeden yapılan kırım, kalması gereken betona çatlak salar. Bitmiş yapılarda kırım süresini ve saatini baştan konuşuruz; bu iş sessiz değildir.

Filiz ekme, kimyasal ankraj ve ekipman

Mevcut betona yeni donatı bağlamak, delme işinin en çok detay isteyen tarafı. Sonucu üç şey belirler: delik çapı, ekim derinliği ve delik temizliği. Delik çapı ekilecek donatının çapına göre kimyasal üreticisinin tablosundan seçilir; keyfî büyütmek aderansı düşürür. Ekim derinliği projeden ya da üretici tablosundan gelir, sahada göz kararı verilmez. Temizlik en çok atlanan adımdır: delikte kalan toz, kimyasal ile beton arasında ayırıcı bir tabaka oluşturur. Basınçlı hava, tel fırça ve tekrar basınçlı hava sırasını üreticinin belirttiği sayıda uygularız.

Batman'ın iklimi burada da devrede: kimyasalların jelleşme ve tam kürlenme süreleri beton sıcaklığına bağlıdır. Yaz sıcağında karışım hızlı jelleşir, donatıyı geciktirmeden yerleştirmek gerekir; kışın tam dayanıma ulaşma süresi uzar. Kimyasal ankrajda ayrıca kenar mesafesi ve ankrajlar arası mesafe hesaba katılır; beton kenarına çok yakın açılan ankraj, yük geldiğinde çelikten değil betondan koni şeklinde kopar. Korkuluk ayağı, çelik konstrüksiyon plakası ve makine kaidesi bağlantılarında bu mesafeleri baştan kontrol ederiz.

Sahaya götürdüğümüz takım işe göre değişir: farklı güçte elektrikli karot motorları, büyük çaplar için hidrolik ünite, dübelli ve vakumlu sehpalar, su toplama halkaları ve çamur vakumu, donatı tarayıcı, duvar testeresi, gerekiyorsa halat kesme sistemi. Şantiyede elektrik yoksa jeneratörle, şebeke suyu yoksa su tankıyla gideriz; büyük motorların trifaze beslemeye ihtiyacı olduğunu keşifte konuşuruz.

Eskişehir'den Batman'a çalışma biçimimiz ve fiyatın hesabı

Şunu açıkça yazmam gerekiyor: merkezimiz Eskişehir. Batman'da şubemiz ya da orada sürekli duran bir ekibimiz yok. İşlere Eskişehir'den yola çıkıyoruz ve arada bin kilometrenin üzerinde yol var. Bu, tek bir 82 mm'lik klima deliği için mantıklı bir hareket değil; dürüst olan bunu baştan söylemek. Batman işlerini şöyle kuruyoruz: aynı yapıda veya aynı bölgede biriken delik, kesim, filiz ve ankraj işleri tek programda paketlenir, keşif fotoğraf ve varsa proje paftaları üzerinden uzaktan yapılır, ekip planlanan tarihte sahaya iner. Ne kadar çok bilgi gelirse plan o kadar sağlam olur: kaç delik, hangi çap, hangi elemanda, duvar kalınlığı ne, kat neresi.

Fiyat tarafında rakam yazmıyorum; her işe uyan bir liste yok ve olmayan bir rakamı yazmak yanıltır. Ama hesabın nasıl kurulduğunu yazabilirim. Karotta temel ölçü çap × derinlik'tir: deliğin çapı ve o çapta kaç santim ilerlendiği. Üzerine şunlar biner: donatı yoğunluğu (demire giren her santim elmas ömrünü tüketir), beton dayanımı ve agrega karakteri, erişim ve çalışma yüksekliği, sahada elektrik ve su olup olmaması, gürültü kısıtı nedeniyle gece çalışma gereği, kesme işlerinde metraj ve kesit kalınlığı, bir de ulaşım payı. Son kalem Batman gibi uzak illerde belirleyicidir ve iş paketlendikçe birim iş başına düşen kısmı azalır. Bu yüzden "karot metresi ne kadar" sorusuna tek rakamla cevap vermiyoruz; önce işi öğreniyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Batman'da sürekli bir ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir ve Batman'da şubemiz bulunmuyor. İşlere Eskişehir'den ekip ve ekipmanla çıkıyoruz. Bu yüzden Batman taleplerini paketleyerek ele alıyoruz; aynı yapıda veya aynı bölgede biriken işleri tek programda bitirecek şekilde planlıyoruz.

Kolonuma klima için delik açabilir misiniz?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde yapının yükünü taşır; alınan kesit ve kesilen donatı geri konulamaz. Onay geldiğinde, onayda belirtilen nokta ve çapta işi yaparız. Klima ve tesisat geçişlerinin çoğu zaten dolgu duvardan ya da döşemeden çözülebiliyor.

Bitmiş dairede su ve toz sorun olur mu?

Su kullanmadan betonarme delmeyiz, ama suyu delikten dışarı taşırmadan çalışırız. Delik ağzına su toplama halkası takılır, bulamaç vakumla bidona çekilir, zemin ayrıca örtülür. Çamuru gidere vermez, sahadan çıkarırız.

Delik açarken demire denk gelirse ne oluyor?

Önce donatı tarayıcı ile yüzeyi geçip demir yerleşimini çıkarırız; çoğu durumda merkezi birkaç santim kaydırarak demiri hiç kesmeden geçmek mümkün olur. Kaçınılmazsa hangi donatının kesileceği önemlidir ve taşıyıcı elemanlarda bu karar proje onayına bağlıdır. Demir kesilen bölümde ilerleme yavaşlar, su debisi artırılır, baskı azaltılır; zorlayarak geçmek hem elması bitirir hem cidarı bozar.

Filiz ekimi sıcakta ve soğukta aynı şekilde mi yapılıyor?

Hayır. Kimyasalların jelleşme ve tam kürlenme süreleri beton sıcaklığına göre değişir. Batman'ın sıcak yaz koşullarında karışım hızlı jelleşir, donatının geciktirilmeden yerleştirilmesi gerekir; soğukta tam dayanıma ulaşma süresi uzar ve yükleme öncesi beklemek zorunludur. Her iki durumda da o günkü sıcaklığa göre üretici tablosundaki süreye uyarız. Hava-fırça-hava temizliği ise mevsimden bağımsız her delikte yapılır.