Aksaray Karot

Aksaray'da bir işe çağrıldığımızda telefonda ilk sorduğumuz şey binanın yaşı ya da metrekaresi olmuyor; deliğin ne işe yarayacağı oluyor. Karot dediğimiz iş, betonu delip geçmekten ibaret değil. Aynı 100 mm'lik delik, bir kombi bacası için açıldığında başka, laboratuvara gidecek bir beton numunesi için açıldığında bambaşka bir işe dönüşür. Biz Eskişehir merkezli çalışıyoruz ve Aksaray'a Ankara üzerinden yaklaşık 450 kilometrelik yolu kendi araçlarımızla gidiyoruz. Bu mesafe işi telefonda doğru anlamamızı zorunlu kılıyor: çapı, adedi, derinliği ve zemini önceden bilmezsek yanlış soketle yola çıkmış oluruz. Aşağıda Aksaray ve ilçelerinde yaptığımız karot delme, beton kesme, duvar açma, beton kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj işlerini sahada nasıl yürüttüğümüzü anlatarak yazdım.

İşe çap seçimiyle başlıyoruz: 52 mm'den 600 mm'ye

Karotta ilk karar çaptır ve bu kararı müşteri değil, deliğin içinden geçecek şey verir. Boru çapının üzerine izolasyon kalınlığı, manşon payı ve montaj toleransı eklenmeden çap seçilirse delik açıldıktan sonra boru geçmez, ikinci bir delik gerekir. Çalıştığımız bandı ve tipik kullanımlarını şöyle özetleyeyim:

• 52-62 mm: elektrik ve data hattı geçişleri, klima bakır borusu ile drenaj hattı, kablo kanalı geçişleri.
• 82-102 mm: banyo ve mutfak havalandırması, kombi baca çıkışı, ısı pompası hattı, ince pis su bağlantıları.
• 112-132 mm: aspiratör ve fan çıkışları, hidrofor hatları, kalın atık su boruları.
• 152-182 mm: yağmur iniş boruları, şaft geçişleri, kolektör hatları.
• 200-250 mm: havalandırma ana kanalları, jeneratör egzoz çıkışları, tesis içi hatlar.
• 300-400 mm: altyapı bağlantıları, perde beton üzerinden ana su ve kanal geçişleri, temel duvarı geçişleri.
• 450-600 mm: beton boru ve büyük kanal geçişleri, menfez ve istinat yapılarında hat açma.

Çap büyüdükçe iş, cihaz işi olmaktan çıkıp kurulum işine döner. 200 mm üzerinde motoru elde tutmak mümkün değildir; sehpa dübellenir, devir düşürülür, su debisi artırılır. 400 mm üzerinde karot göbeğinin ağırlığı başlı başına sorundur: göbeğin nereye düşeceğini ve nasıl taşınacağını planlamadan son santimetreye girmiyoruz.

Elmas soket ve segment seçimi: aynı uç her betonu delmez

Sahada en çok karşılaştığımız yanlış, "elmas uç her şeyi deler" varsayımıdır. Elmas segmentin işi kesmek kadar kendini aşındırmaktır. Elması tutan metal harç, yani matris çok sert seçilirse elmaslar körelir ama matris açılmaz; uç parlar, ilerleme durur. Çok yumuşak seçilirse elmas ömrünü doldurmadan matris dağılır, soket erir gider.

• Sert ve iri agregalı betonda daha yumuşak matrisli segment kullanırız; matris aşınır, yeni elmas yüzeye çıkar, uç kendini keskin tutar.
• Aşındırıcı, kumlu, düşük dayanımlı betonda tam tersi: sert matrisli segment, aksi halde soket birkaç delikte biter.
• Donatı yoğun kesitlerde beton-çelik karışık iş için üretilmiş segmentlere geçeriz; kalın donatıya girildiğinde devri düşürüp baskıyı sabit tutmak gerekir.
• Soket gövdesinde ıslak çalışmada sinterlenmiş segment yeterlidir; derin ve kesintili işlerde lazer kaynaklı soketi tercih ederiz, segment kopma riski düşer.

İlerleme yavaşladığında ilk yaptığımız şey bastırmak değildir; bastırınca motor ısınır, elmas körelir. Önce su debisini kontrol eder, sonra devri kademe düşürür, gerekirse soketi aşındırıcı bir taşta birkaç santim çalıştırıp segmenti açarız. Aksaray'a giderken her çaptan tek soket değil, farklı matris sertliğinde yedek soket yüklememizin sebebi bu; 450 kilometre öteden ikinci sefer yapmanın anlamı yok.

Su soğutma ve çamur yönetimi

Islak karotta su iki iş yapar: segmenti soğutur ve kesilen malzemenin çamurunu delikten dışarı taşır. Su kesildiği anda segment mavileşir, matris yumuşar, soket delik içinde sıkışır; sıkışan soketi kurtarmak deliği açmaktan uzun sürer. Su hattını bu yüzden işe başlamadan garantiye alırız.

Çamur tarafı müşterinin gerçekten gördüğü kısımdır. Bitmiş bir dairede laminat parkenin üzerinde çıkan gri çamur, işin tekniğinden bağımsız olarak akılda kalan şeydir. Düzenimiz şu: delik çevresine vakumlu su toplama halkası ya da silikon-sünger bariyer, yanında ıslak vakum, zemine örtü. Delik tavandaysa toplama hunisi kurmadan başlamayız, çünkü tavan karotunda su motorun üzerinden aşağı akar.

Kuru delmeyi yalnızca uygun malzemede yaparız: bims blok, gazbeton ve tuğla duvarlarda vakumlu kuru karot iş görür. Betonarme kesitte kuru delme ne segmenti soğutur ne tozu kontrol eder; biz betonarmede kuru çalışmıyoruz. İç Anadolu kışının pratik bir tarafı da var: soğukta hortum ve pompa içindeki su donar. Aksaray'da açık alanda çalışırken iş sonunda su hattını boşaltmak, unutulduğunda ertesi sabahın yarısını yiyen bir ayrıntıdır.

Donatı taraması ve taşıyıcı eleman kuralı

Deliği açmadan önce içeride ne olduğunu bilmek zorundayız. Donatı tarayıcı ile kesitteki demirin yerini, aralığını ve pas payını çıkarırız. Amaç yalnızca demiri kesmemek değil, deliği demirin arasına oturtmaktır. Çoğu zaman delik yerini iki üç santim kaydırmak hem donatıyı kurtarır hem işi hızlandırır. Tarama yapılmadan açılan delikte ya kalın bir donatıya oturulup ilerleme durur, ya da kesilmemesi gereken bir demir kesilir.

Tavizsiz olduğumuz kural şudur: kolon, kiriş, perde ve taşıyıcı döşeme kesitlerinde statik proje ya da yapı denetim / proje müellifi onayı olmadan delme, kesme ve boşluk açma işi yapmıyoruz. Müşteri ısrar etse de yapmıyoruz. Onay varsa deliğin yerini projeye göre işaretler, donatı taramasıyla doğrularız. Onay yoksa iş orada durur; bunu telefonda da sahada da aynı netlikte söylüyoruz.

Döşemede ayrıca alt ve üst donatı ile ankastre borular vardır; tavandan karot alırken elektrik ya da ısıtma borusuna denk gelmek sık rastlanan bir durumdur. Ard germe halatı bulunan döşemelerde ise iş tamamen ayrı bir onay sürecine bağlıdır, halatın kesilmesi geri dönüşü olmayan bir hasardır.

Delik kalitesi ve numune karotunun farkı

İyi karot, düz ve temiz cidarlı olandır ve cidarın düzgünlüğü doğrudan sehpanın sabitliğine bağlıdır. Sehpayı dübelle bağlarız; vakum tabanını yalnızca düzgün ve gözeneksiz yüzeylerde, o da yedek emniyetle kullanırız. Sehpa gevşerse soket delik içinde salınır, delik konikleşir, boru geçişinde boşluk kalır.

• Eksen sapması: derin deliklerde açı kaçarsa çıkış noktası hesaplanan yerden sapar. İki mekân arasında geçiş açıyorsak çıkışı önceden işaretler, gerekirse pilot delikle doğrularız.
• Çıkış patlaması: soket arka yüzeye yaklaştığında beton, arkasında destek kalmadığı için parçalanabilir. Son santimetrelerde baskıyı azaltır, mümkünse arka yüze destek tahtası bağlarız.
• Göbeğin sağlam çıkması: göbek tek parça çıkıyorsa su, devir ve baskı dengesi doğru demektir.

Az bilinen bir ayrım daha var: kimyasal ankraj ve filiz ekme deliğinde parlak cidar istenmez. Elmas karotla açılan deliğin yüzeyi cilalı kalır, yapıştırıcının tutunması için gereken pürüzlülük azalır. Bu yüzden filiz ve ankraj deliklerini kural olarak darbeli matkap ucuyla açar, karotu sadece çapın zorunlu kıldığı özel durumlarda kullanır, kullandığımızda da cidarı uygun aparatla tırtıklarız.

Numune alma karotu ise tesisat deliğinden ayrılır. Amaç: tesisat deliğinde önemli olan boşluktur, numunede önemli olan çıkan silindirdir; göbek zarar görürse iş baştan yapılır. Konum: numunenin nereden alınacağını biz seçmeyiz, laboratuvar ya da raporu hazırlayan mühendis belirler. Ölçü: boy/çap oranı ve çapın agrega boyutuyla ilişkisi standarda bağlıdır, rastgele çapla alınan göbek deneye girmez. Sonrası: numune alınan boşluk açık bırakılmaz, tamir harcıyla doldurulur. Sınırımız da açık: karotu tekniğine uygun alır, numaralandırır ve teslim ederiz; basınç deneyi ve rapor yetkili laboratuvarın işidir.

Beton kesme, duvar açma, kırma, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Karot çoğu zaman tek başına gelmiyor; Aksaray'da girdiğimiz işlerin büyük kısmı birkaç yöntemin birlikte kullanılmasını gerektiriyor.

• Duvar kesme: kapı ve pencere boşluğu, asansör kovası, merdiven boşluğu gibi düzgün kenarlı boşluklarda kullanırız. Kesim hattı ölçülür, ray dübellenir, kesilen parçanın ağırlığı ve düşme yönü kesim başlamadan planlanır.
• Elmas tel kesme: testere bıçağının derinliğinin yetmediği kalın kesitlerde, kütle betonda ve temel bloklarında tel devreye girer.
• Zemin kesme: döşemede şerit açma, derz kesme ve saha betonunda düzgün hat elde etme.
• Beton kırma: hidrolik kırıcıyla kontrollü sökümün yanında, titreşimin sorun olduğu yerlerde delik dizisi ve genleşen harçla sessiz kırım yapıyoruz. Delik aralığı ve çapı doğru hesaplanmazsa harç işe yaramaz.
• Filiz ekme: delik derinliği donatı çapına göre belirlenir, delik fırça ve basınçlı havayla en az üç kez temizlenir, epoksi ya da hibrit kartuş dipten yukarı enjekte edilir. Kür süresi sıcaklıkla değişir; Aksaray yazında kartuşu gölgede tutmak, kışın beklemeyi uzatmak gerekir.
• Kimyasal ankraj: delikte kalan toz bağın en zayıf halkasıdır. Çubuk döndürülerek sokulur, hava boşluğu bırakılmaz, kür bitmeden yük verilmez.

Kapı ve pencere boşluğu açmada taşıyıcı eleman kuralı yine yürürlükte: lento ya da atkı kararı projeye aittir, onaysız duvar açma işine girmiyoruz.

Ekipman parkımız, Aksaray'a gidiş düzenimiz ve fiyatın hesabı

Açık konuşayım: firmamızın merkezi Eskişehir'dedir, Aksaray'da şubemiz ya da sürekli orada duran bir ekibimiz yoktur. Aksaray Ankara-Adana aksının üzerinde olduğu için yol tarafı sorunsuz; ekip ve ekipman aynı araçla gider, iş bitince döner. Merkezin yanında Ortaköy, Eskil, Gülağaç, Ağaçören, Güzelyurt, Sarıyahşi ve Sultanhanı tarafına da aynı düzenle çıkıyoruz.

Yola çıkmadan önce sorduklarımız şunlar: kaç adet delik, hangi çapta, hangi derinlikte; duvar mı döşeme mi tavan mı; betonarme mi bims mi taş duvar mı; sahada 220 V mı 380 V mı var; su bağlantısı var mı; kat kaç, araç yanaşabiliyor mu. Cevaplara göre motor gücü, soket seti, sehpa tipi, jeneratör, su deposu ve ıslak vakum yüklenir; yedek soket ve yedek sehpa her seferinde gider. Tek bir küçük delik için bu yolu yapmak verimli olmuyor, bu yüzden yakın çevredeki işleri aynı güne toplamayı baştan öneriyoruz.

Fiyat tarafında bu sayfada rakam yazmıyoruz, çünkü görülmemiş bir işe verilen rakam yanıltıcı olur. Ama hesabın nasıl kurulduğunu anlatabiliriz:

• Çap ve toplam delme derinliği: maliyet delik adediyle değil, çapla çarpılan santimetreyle büyür; altmışlık on delik ile üç yüzlük tek delik bambaşka işlerdir.
• Donatı yoğunluğu ve malzeme: demir kesmek soket ömrünü doğrudan yer; betonarme, bims, tuğla ve taş duvar farklı soket ve farklı süre demektir.
• Erişim ve kurulum: kat, asansör durumu, sehpa kurulacak alanın darlığı, tavan işi olup olmaması, iskele ihtiyacı.
• Altyapı ve zaman: elektrik ya da su yoksa jeneratör ve depo devreye girer; işleyen mağaza, okul, hastane gibi yerlerde gece ve hafta sonu çalışması ayrı planlanır.
• Yol ve koruma: Eskişehir-Aksaray gidiş dönüşü, örtü kurulumu ve iş sonu temizlik hesabın içindedir.

Sağlıklı bir teklif için istediğimiz şey basit: delme noktasının fotoğrafı, kaba bir ölçü, çap ve adet bilgisi. Bunlarla yazılı teklif veriyoruz, teklifte neyin dahil olduğu ayrı ayrı yazıyor. Delik sayısı arttıkça kurulum yükü dağıldığı için delik başına düşen tutar düşer; işin tamamını baştan söylemek müşterinin lehinedir.

Sık Sorulan Sorular

Aksaray'a aynı gün gelebiliyor musunuz?

Genellikle hayır. Eskişehir'den yola çıktığımız için Aksaray işlerini gün planlıyor, talep geldiğinde en yakın uygun günü söylüyoruz. "Birkaç saat içinde oradayız" demiyoruz; mesafe buna izin vermiyor.

Kolonu ya da perdeyi delebilir misiniz?

Statik proje veya yapı denetim / proje müellifi onayı varsa, onayda belirtilen yer ve çapta yaparız. Onay yoksa yapmıyoruz. Taşıyıcı kesitte açılan izinsiz bir delik binanın davranışını değiştirir; bu kararı sahada biz veremeyiz.

Delme sırasında çıkan su evi ıslatır mı?

Islak karotta su kaçınılmaz ama kontrol edilebilir. Delik çevresine su toplama halkası ya da sünger bariyer kurar, ıslak vakumla anında çekeriz; zemine ve mobilyaya örtü seririz. Tavan deliğinde huni kurmadan başlamıyoruz.

Delik yerinde elektrik ya da su borusu varsa ne oluyor?

İşe başlamadan donatı ve tesisat taraması yapıyoruz; tarama gömülü boruların çoğunu yakalıyor. Riskli bir işaret varsa delik yerini kaydırmayı öneriyoruz. Kaydırma mümkün değilse ilgili hattın kapatılması ya da güzergâhın kesinleştirilmesi gerekiyor. Kör delme yapmıyoruz.

Beton numunesi alıp dayanım raporu da veriyor musunuz?

Numune karotunu laboratuvarın belirlediği çap ve konumdan tekniğine uygun alıp numaralandırarak teslim ediyoruz, alınan yeri tamir harcıyla kapatıyoruz. Basınç deneyi ve rapor düzenlemek yetkili laboratuvarın işidir, o belgeyi biz vermiyoruz.

Şantiyede elektrik ve su yoksa çalışabilir misiniz?

Evet, jeneratör, su deposu ve pompayla geliyoruz. Ancak bunu önceden bilmemiz gerekiyor; 380 V isteyen büyük çaplı bir iş için sahada enerji olmadığını yerinde öğrenmek, 450 kilometrelik yolun boşa gitmesi demek.