Adıyaman Karot

Adıyaman'da alınan bir karotun ya da atılan bir kesim hattının sonucunu, sahaya hangi marka makinenin geldiğinden çok hangi ucun takıldığı ve suyun nereden verildiği belirler. Biz Eskişehir merkezliyiz; Adıyaman'dan iş geldiğinde ilk sorduğumuz şey fiyat değil, betonun yaşı, elemanın taşıyıcı olup olmadığı, donatı yoğunluğu, delik sayısı ve kalınlıktır. Bu sayfada Adıyaman merkezde ve Kahta, Besni, Gölbaşı, Çelikhan, Samsat gibi ilçelerinde nasıl karar verdiğimizi yazdım: çap nasıl seçilir, elmas segment neye göre değişir, çamur nereye gider, donatıya girilir mi girilmez mi.

Eskişehir'den Adıyaman'a: yolu da planı da olduğu gibi yazıyorum

Merkezimiz Eskişehir. Adıyaman'da şubemiz yok, ilde bekleyen yerel ekibimiz de yok. İş için ekip, makineler, uçlar ve su ekipmanı Eskişehir'den yola çıkar; arada bin kilometreyi aşan bir güzergâh vardır. Bunu saklamıyoruz; saklayan "yarım saatte oradayız" der, sonra müşteri iki gün bekler.

Mesafenin pratik sonucu şudur: Adıyaman'a tek sefer gideriz ve o seferde işin tamamını bitirecek şekilde yüklenir çıkarız. Keşif de yola çıkmadan biter. Sizden istediğimiz nettir: yüzeyin fotoğrafı, kalınlık ölçüsü, kaç adet ve hangi çapta delik olduğu, elemanın kolon mu kiriş mi döşeme mi dolgu duvar mı olduğu, binanın kullanımda olup olmadığı, sahada elektrik ve su bulunup bulunmadığı. Kat ve makineyi indireceğimiz yol da önemlidir; 600 mm'lik uç ve sehpası merdivenden elde taşınmaz.

Yedek uç meselesi de mesafeyle ilgilidir: Adıyaman'da körelmiş bir ucu bırakıp yenisini alacağımız yer yoktur, o yüzden aynı çaptan birden fazla uç ve farklı matriste segment götürürüz. Maliyet de aynı mantıkla çıkar; kalemler bellidir: yol ve konaklama, ekipmanın sahaya indirilip kurulması, delinecek toplam metretül, betonun sertliği ve donatı yoğunluğu yüzünden uçta oluşan aşınma, su temini ve çamur toplama, gerekiyorsa mesai. Buraya rakam yazmıyoruz; ölçü bilinmeden yazılan rakam yanıltır. Ölçüler netleştiğinde kalem kalem yazılı veririz.

Çap seçimi: 52 mm'den 600 mm'ye hangi iş hangi uçla

En sık yapılan hata, "olsun da büyük olsun" mantığıyla gereğinden geniş delik açmaktır; fazla delinen her santim elemandan koparılan beton demektir. Çalıştığımız bant 52 mm ile 600 mm arası ve kararı iş belirler:

• 52-82 mm: elektrik ve zayıf akım borusu geçişi, klima bakır boru ve drenaj hattı, ankraj öncesi pilot delik.
• 94-104 mm: beton basınç dayanımı numunesi için klasik bant ve aynı zamanda ince pis su çapı. Agrega iriyse numune çapı büyütülür.
• 110-160 mm: pis su kolonu, banyo-mutfak tesisat geçişi, yuvarlak havalandırma kanalı, kazan dairesi boru geçişleri.
• 200-300 mm: baca ve aspiratör çıkışı, yangın hattı, kolektör geçişi, jeneratör egzozu.
• 350-600 mm: altyapı ve rögar bağlantısı, büyük havalandırma kanalı, istinat ve perde geçişleri.

Çap büyüdükçe iş sadece uzamaz; sabitleme, motor gücü, su debisi ve ilerleme hızı tamamen değişir. Büyük çapta çıkan göbek de tek parça ve ağırdır: 25 cm kalınlığındaki bir döşemede 400 mm'lik delik açarken çıkan silindir elle tutulacak bir parça değildir, alt kata düşmemesi için askı ya da alttan destek kurarız.

Elmas segment, soket ve makine eşleşmesi

İki farklı betonu aynı uçla delmeye kalkarsanız birinde uç yanar, diğerinde hiç ilerlemez. Segment mantığı ilk bakışta ters gelir: beton sertleştikçe daha yumuşak matrisli segment gerekir, çünkü elmas tanesinin körelmeden dökülüp altındaki taneyi açığa çıkarması lazımdır. Taze, aşındırıcı, kumu ve çakılı bol betonda ise sert matris kullanılır; yoksa segment erir.

• Yaşlı, yüksek dayanımlı ve az aşındırıcı betonda yumuşak matris, düşük ilerleme baskısı.
• Donatısı sık geçilen delikte demir kesmeye uygun segment; normal segmentle demire girmek hem ucu bozar hem deliği ovalleştirir.
• Sulu çalışmada lazer kaynaklı soket; sert lehimli uçlar zorlu işte güvenilir değildir.
• Segment parlayıp ilerleme durduğunda uç çöp değildir, aşındırıcı bloğa vurulup sahada bilenir.
• Uç boyu derinliğe göre seçilir; uzatma eklendikçe sapma ihtimali arttığı için gereksiz uzatmadan kaçınırız.

Makine tarafında da tek alet yoktur. Küçük çaplarda elde tutulan sulu karot makinesi yeterlidir; 150 mm üstünde sehpalı, dübelle veya vakum tabanıyla sabitlenen sistem şarttır. Nemli ve pürüzlü yüzeyde vakum tutmadığı için betonarme perdede dübelli sabitlemeye geçeriz.

Su soğutma, çamur ve bitmiş binada temizlik

Su, soğutucu olduğu kadar taşıyıcıdır: kesilen beton unu suyla birlikte delikten dışarı çıkar. Su kesilirse önce talaş sıkışır, sonra segment yanar. Bu yüzden debiyi gözle takip ederiz. Dönen çamurun rengi ve kıvamı bilgi verir; içinde parlak metal talaşı görüyorsak donatıya girilmiş demektir.

Adıyaman'ın yazı uzun ve sıcaktır; sıcakta su tüketimi artar, yere dökülen çamur çabuk kuruyup yüzeye yapışır. Şantiyede şebeke suyu yoksa su tankıyla gideriz. Bitmiş binada su serbest bırakılmaz: delik ağzına vakumlu toplama halkası takar, ıslak vakumla anında çekeriz. Çamuru gidere vermeyiz, kovada çökeltiriz; gidere dökülen beton çamuru orada taşlaşır ve tıkanan tesisat sizin başınıza kalır.

Döşemede delerken alt katı da hesaba katarız; çıkış noktasının altına önceden örtü ve toplama kabı koyarız. Kullanımdaki dairede parke, halı ve mobilyayı örtmek işin parçasıdır. Tozun tamamen bittiğini iddia etmiyorum; sulu karotta toz zaten azdır, kırım ve kesim tarafında toz emiş ünitesi ile su perdesi kullanırız. Gece donu olan günlerde iş bitiminde makinenin ve hortumların suyunu boşaltırız.

Donatı tarama ve taşıyıcı elemanda değişmeyen kural

Delik yerini işaretlemeden önce donatı tarayıcıyla yüzeyi tararız; tarama pas payını, donatı aralığını ve yaklaşık çapı verir. Çıkan haritaya göre delik merkezini birkaç santim kaydırmak çoğu zaman demir kesmeden işi bitirmemizi sağlar. Döşemede ısıtma borusu, gizli tesisat ya da ard germe halatı ihtimali varsa tarama tartışmaya kapalıdır; kesilen bir halat tek bir delikten çok daha büyük bir problem doğurur.

Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede kuralımız nettir: statik proje ya da yapı denetim veya sorumlu mühendis onayı olmadan delik açmayız, kesim yapmayız. Müşteri ısrar etse de değişmez. Onay geldiğinde deliğin yerini biz değil projeyi hazırlayan mühendis belirler; biz o noktayı verilen çapta ve toleransta açarız. Dolgu duvar, şap ve kaplama gibi taşıyıcı olmayan yerlerde bu zincire gerek yoktur.

Adıyaman'da hasar tespiti yapılmış ya da yeniden yapım sürecinde olan çok sayıda yapı var. Hasarlı yapıda kesim veya karot kararı mühendis raporuna bağlıdır; hasarlı elemana "küçük bir delik" diye yaklaşılmaz. Şunu da açıkça yazalım: yapı takviyesi ve cephe kaplama işlerini üstlenmiyoruz. Bizim işimiz kesmek, delmek ve kontrollü kırmaktır.

Delik kalitesi: cidar, sapma ve numune karotunun farkı

İyi delik, sadece açılmış delik değildir; cidarı düzgün, ekseni kaçmamış, çıkış ağzı patlamamış deliktir. Cidarı belirleyen şey makinenin sabitliğidir. Sehpa gevşek bağlandıysa uç titrer, delik ovalleşir ya da koni gibi daralır; oraya geçecek boru sıkışır veya boşluk bırakır. Bu yüzden dübeli çapa göre seçer, ağzı düşük devirde açar, uç yuvasını tuttuktan sonra normal devre çıkarız.

Sapma ise uzun deliklerin sorunudur. 40-50 cm kalınlıktaki bir perdede birkaç derecelik açı hatası, arka yüzde onlarca santimlik kaçma demektir. Karşı yüzde belirli bir noktaya çıkması gereken deliklerde makineyi terazi ve gönyeyle kurar, gerekirse iki yüzden ölçü alırız. Pis su hattı gibi geçişlerde ise eğim hata değildir, istenen açıyı bilerek veririz. Uç arka yüzeye vardığında beton desteksiz kalıp koparak çıkabilir; son santimlerde baskıyı azaltır, mümkünse karşı taraftan tamamlarız. Boru geçecek deliklerde çapı borunun dış ölçüsüne pay bırakarak seçeriz; yalıtım ve manşon kalınlığı da o paya girer.

Numune karotu ile tesisat deliği aynı iş değildir. İkisi de karot makinesiyle yapılır ama amaçları terstir: tesisat deliğinde işe yarayan deliktir, çıkan göbek atılır; numune alımında işe yarayan çekirdektir, delik sonradan kapatılacak bir izdir. Numune alırken ilerleme hızını ve su debisini farklı tutarız, çünkü çekirdek çatlarsa ya da içinden donatı geçerse deney geçersiz olur. Hangi elemandan ve kaç adet numune alınacağına raporu hazırlayacak mühendis karar verir; biz alır ve sağlam teslim ederiz, dayanım yorumu yapmayız. Numune boşluğu işi bırakmadan önce tamir harcıyla doldurulur.

Beton kesme, duvar açma, kırım, filiz ekme ve kimyasal ankraj

Adıyaman'a giderken araca yalnız karot makinesi yüklemeyiz, çünkü saha işi tek kalemde kalmaz:

• Duvar ve zemin testeresi: ray üzerinde ilerleyen elmas testereyle döşemede asansör ve merdiven boşluğu, duvarda kapı ve pencere boşluğu açarız; hat düz çıkar, komşu bölge sarsılmaz.
• Halat (tel) kesme: testerenin giremeyeceği kalınlıktaki kütle betonda, temel ve ayak bölgelerinde.
• Derz ve şap kesme: saha betonunda kanal açma ve genleşme derzi.
• Kontrollü kırım: hat atıldıktan sonra hidrolik kırıcı ve makasla parça alma; önce kesip sonra kırdığımız için etraftaki imalat zarar görmez.
• Filiz ekme ve kimyasal ankraj: mevcut betona donatı ekleme, korkuluk, makine kaidesi ve konsol bağlantılarında dübel ekimi.

Filiz ekme ve kimyasal ankrajda en çok atlanan adım delik temizliğidir. İçeride kalan beton tozu, kimyasalın yüzeye tutunmasını engeller; o zaman ankraj kâğıt üzerinde vardır, çekme geldiğinde yoktur. Sıramız şudur: derinliği ölçüp işaretle, basınçlı hava ile üfle, fırçala, tekrar üfle, kartuşu dipten başlayarak boşluk bırakmadan sık, demiri döndürerek ittir, kürlenme dolana kadar dokunma. Adıyaman'ın yaz sıcağında kimyasal daha hızlı priz alır, yani elinizde daha az zaman olur; çalışmayı buna göre kurgularız. Ekim derinliği ile donatı çapı da bize göre değil projeye göre belirlenir.

Sık Sorulan Sorular

Adıyaman'da karot ve kesim fiyatı neye göre hesaplanıyor?

Rakam vermiyoruz, çünkü ölçü bilinmeden verilen rakam yanıltır. Hesap şu kalemlerden çıkar: delik çapı, derinliği ve adedi, betonun sertliği, donatı yoğunluğu (donatı arttıkça uç aşınması artar), çalışma yüksekliği, su ve çamur toplama ihtiyacı, Eskişehir'den gelen yol ile konaklama, gece veya hafta sonu çalışılacaksa mesai. Ölçü geldiğinde kalemleri ayrı ayrı yazılı çıkarırız.

Adıyaman'da şubeniz veya sürekli ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir, Adıyaman'da bekleyen yerel bir ekibimiz bulunmuyor. İş onaylandığında ekip ve ekipman Eskişehir'den yola çıkar. Bu yüzden "hemen geliyoruz" demiyoruz; planlanmış bir tarih verip o tarihte işi bitirecek şekilde geliyoruz.

Tek bir delik için Adıyaman'a gelir misiniz?

Dürüst cevap: tek küçük delik için bin kilometrelik yol ekonomik değildir ve bunu baştan söyleriz. İş birden fazla kalemse (numune, tesisat delikleri, bir kapı boşluğu, ankraj hattı) ya da aynı bölgede birkaç noktada işiniz varsa tek seferde toplamak mantıklı hale gelir. Ölçüleri gönderin, kararı açıkça söyleyelim.

Kolonda veya kirişte karot delinir mi?

Statik proje ya da yapı denetim veya sorumlu mühendis onayı olmadan delmeyiz. Onay varsa deliğin yerini de çapını da proje belirler, biz uygularız. Onay yoksa alternatif arar, deliği taşıyıcı olmayan elemana taşıyabiliyorsak öyle yaparız. Bu konuda müşteri talebiyle esnemiyoruz.

Delme sırasında donatıya denk gelirse ne oluyor?

Önce tarama yapıp denk gelmemeye çalışırız. Yine de tek tük donatı geçilmesi gereken durumlar olur; bunun için donatı kesebilen segmentli uç kullanır, ilerlemeyi yavaşlatırız. Ancak taşıyıcı elemanda "kaç donatı kesilebilir" sorusunun cevabı bizde değil projededir. Beklenmedik yoğunlukta donatı çıkarsa işi durdurup durumu bildiririz.

Bitmiş dairede çalışırken su ve çamur ne oluyor?

Delik ağzına vakumlu toplama halkası takıp ıslak vakumla anında çekeriz; zemin ve mobilya örtülür, döşeme deliyorsak alt kattaki çıkış noktasının altı korunur. Çamuru gidere dökmez, kovada çökeltip sahadan çıkarırız. Suyun hiç istenmediği yerlerde küçük çaplarda toz emişli susuz uygulamaya geçebiliriz; bunun çap ve derinlik sınırı vardır.

Aldığınız numunenin dayanım raporunu siz mi veriyorsunuz?

Hayır. Numuneyi çatlatmadan ve donatısız biçimde alır, etiketleyip teslim ederiz. Deneyi yetkili laboratuvar yapar, sonucu mühendis raporlar. Numune boşluklarını da işi bırakmadan önce uygun tamir harcıyla kapatırız.